ANKARA ANTLAÅžMASI
(20 Ekim 1921) 
 


     Manda rejimi ile Suriye'ye yerleÅŸen Fransa, Adana, Antep, MaraÅŸ, Urfa'yı Ä°ngilizlerden devralınca, burada çok güçlü bir Türk direniÅŸiyle karşılaÅŸtı. Bu direniÅŸ Fransızlara çok ağır kayıp verdirdi. Suriye mandasını tehlikeye soktu. Türk Orduları'nın 1. ve II. Ä°nönü SavaÅŸları ve Sakarya Savaşı'ndaki baÅŸarıları Fransa'yı çok etkiledi ve tutumunu deÄŸiÅŸtirdi. Bu arada Ä°talyanlar Haziran ayından itibaren sessizce Anadolu'yu terk etmeye baÅŸladılar. 5 Temmuz 1921'de ise tamamen terk ettiler. Gerçi Ekim ayında, Anadolu'ya bir temsilci göndererek ekonomik ayrıcalıklar istedilerse de Ankara ret etti.

     Fransızlar 1921 Mart ayından itibaren Türkiye ile görüşmelere baÅŸladılar. Bekir Sami Bey'in Fransızlarla Londra'da yaptığı antlaÅŸma, bağımsızlık ilkesiyle baÄŸdaÅŸmadığı için ret edildi. Haziran ayında Franklin Bouillon'u Ankara'ya özel temsilci olarak gönderdiler. Görüşmeler olumlu hava içinde geliÅŸirken Yunan saldırısı baÅŸlayınca, görüşmeleri askıya aldılar. Türk-Sovyet yakınlaÅŸması Fransa'yı endiÅŸeye itti. Yunan saldırısı karşısında Türkiye'nin Sovyetlerden yardım alması üzerine Fransız basını "Denize düşen yılana sarılır." Türk sözünü hatırlatarak, Fransız çıkarlarının tehlikeye düşeceÄŸini belirtiyordu.

     Kral, Konstantin'in, baÅŸlattığı saldırıyı "Haçlı Seferi" olarak ilanı Avrupa'da etkili olmuÅŸ, Sovyetlerin Kemalistlere 150.000 kiÅŸilik bir ordu gönderdiÄŸi ve Anadolu'ya girdiÄŸi haberleri duyulmuÅŸtu. Yunan Ordusu'nun baÅŸlangıçtaki üstünlüğü Avrupa'da büyük etki yaptı. Fakat Türk Ordusu'nun savaşı kazandığının duyulması bütün umutlan yıktı. Fransız kamuoyunun görüşü ve Hükümetin tutumu deÄŸiÅŸti. Türkiye gerçegini kabul ettiler. 20 Ekim 1921'de Ankara AntlaÅŸması'nı imzaladılar.


     Ankara AntlaÅŸması'nın Hükümleri:

     1- Her iki taraf bu antlaÅŸmanın imzalanmasından sonra savaÅŸa son vermeyi kabul ediyorlar.

     2- Türk ve Fransız tutuklu ve savaÅŸ esirleri serbest bırakılacak

     3- AntlaÅŸmanın imzalanmasını izleyen iki ay içinde sözü geçen hattın güneyine Fransız kuvvetleri ve kuzeyine Türk kuvvetleri çekilecek.

     4- BoÅŸaltma ve iÅŸgal her iki tarafça atanacak bir komisyonca saptanacak yöntemlerle gerçekleÅŸecek.

     5- Her iki taraf da boÅŸaltılan bölgelerde tam bir genel af uygulayacaklar.

     6- Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti, Misak-ı Milli'de açıkça tanınan azınlıklar hukukunun çeÅŸitli devletler ve baÄŸlaşıkları arasındaki antlaÅŸmalara göre aynı temelde kendisine uygulanacağını bildirir.

     7- Ä°skenderun ve Antakya bölgesi için Fransa özel bir yönetim rejimi kuracak, buradaki Türk halkına kültürlerini geliÅŸtirmek için her tür kolaylık gösterilecek. Türkçe resmi dil olarak kalacaktır.

     8- 3. maddede sözü geçen hat şöyle çözümlenmiÅŸtir: Sınır, Ä°skenderun Körfezi üzerinden Payas'ın güneyinden Meydan-ı Ekbez'e doÄŸru gidecek. Oradan Suriye'ye, Karnaba ve Kilis Türkiye'ye bırakılarak Çobanbey Ä°stasyonu'nda demiryolunu izleyecek, demiryolu Nusaybin'e kadar Türk topraklarında kalacaktır. Nusaybin ile Cezinei Ä°bn Ömer arasındaki eski yol Türklerde kalarak Dicle'ye varacaktır. Yolda, her iki ülke de aynı hakka sahip olacaktır. Bu antlaÅŸmanın imzalanmasını izleyen bir ay içinde her iki taraf temsilcilerinin oluÅŸturduÄŸu bir komisyon bu hattı saptayacaktır.

     9- Osmanlı Hanedanı kurucusu Osman Gazi'nin dedesi Süleyman Åžah'ın Türk mezarı adı ile anılan mezarın bulunduÄŸu Caber Kalesi Türk Bayrağı altında, Türk koruyucuları gözetiminde, Türk mülkü olarak kalacaktır.

     1O-Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti, Pozantı-Nusaybin arasındaki BaÄŸdat Demiryolu ayrıcalığının ve Adana'daki ÅŸubelerinin haklarıyla iÅŸletme ve nakliyat-ı ticaretinin yasal hak ve yararlarıyla Fransız Hükümeti'nin seçeceÄŸi bir Fransız grubuna verilecektir. Türkiye, Meydan-ı Ekbez'den Çobanbey'e kadar Suriye topraklarından trenle askeri ulaşım yapabilecektir. Suriye'de Türk topraklarında aynı hakka sahiptir.

     11- Bu anlaÅŸmanın imzalanmasından sonra Türkiye-Suriye arasında bir gümrük anlaÅŸması saptanması için karma komisyon kurulacaktır.

     12- Kuveik Suyu, Halep Åžehri ile kuzeyindeki Türk bölgesi arasında acil bir ÅŸekilde bölünecek, Halep, gereksinmesine göre, kendi masraflarıyla Türk toprağından, Fırat'dan su alabilecektir.

     13- YerleÅŸik veya göçebe haktan 8. maddede saptanan hattın bu veyahutta öteki tarafındaki otlaklardan yararlanma hakkı veya emlakı veya arazisi olanlar eski haklarından yararlanabileceklerdir. Hayvanlarını veya yavrularını, araç ve gereçlerini gümrük veya vergi vermeksizin hattın öte tarafına nakledebileceklerdir. Bunlarla ilgili vergileri, oturdukları ülkede vermek ile yükümlüdür.

     AnlaÅŸmanın imzalanması sırasında Türk delegesi Yusuf Kemal Bey, Franklin Bouillon'a, Ä°skenderun ve Antakya bölgesi halkına Türk Bayrağı'nı ihtiva eden özel bir bayrak kullanma hakkının verilmesini istedi ve bu istekleri kabul edildi.

     Bu antlaÅŸma ile Birinci Dünya Savaşı öncesi kurulmuÅŸ bulunan Ä°tilaf bloÄŸu parçalandı. Versay'da kendisini desteklemeyen ve Almanya'ya yumuÅŸak davranan Ä°ngiltere'ye kızan Fransa Türkiye konusunda Ä°ngiltere'ye oyun oynuyor ve tek başına hareket ediyordu. Ä°ngiltere bu antlaÅŸmayı hayret ve dehÅŸet ile karşıladığını gizlemedi. Fransa Türk cephesinde 60-70.000 asker beslemek ve Türklerle savaÅŸmaktan kurtuluyordu. Bu antlaÅŸma yalnızca Güney DoÄŸu Anadolu için imzalanmakla beraber, Fransa gibi büyük bir Avrupa devletinin Türkiye'yi ve Misak-ı Milli'yi resmen tanıması bakımından çok önemliydi. Fransız desteÄŸini yitirdikleri için Kilikya üzerindeki Ermeni hayalleri yıkıldı. 130.000'den çok Ermeni Suriye'ye, 30.000 kadar Ermeni de Kıbrıs'a göç etti. DoÄŸu Anadolu'da da 300.000 kadar Ermeni, Ermenistan'a göç etti.

     Bu antlaÅŸmanın Türkiye'ye siyasi yararlarının yanı sıra, askeri bakımdan da büyük yararı oldu. Bu cephenin tasfiyesi ile Türkiye güneyini de güvenceye aldı ve buradaki askerlerini Batı cephesine taşımak olanağı buldu. Fransızlar bölgeyi boÅŸaltırken Türkiye'ye satış ve hibe yoluyla silah, cephane bıraktılar.

     Sömürge halklarının üzerinde de bu zaferin etkisi görüldü. Avrupa devletlerinin yenilmezliÄŸi konusu yıkıldı. Türk zaferi ve Avrupa Devletleri'nin Türkiye karşısındaki yenilgileri sömürgeler halklarına umut verdi.

     Bu antlaÅŸma ile Hatay Fransa'ya bırakılmakla Misak-ı Milli'den ikinci ödün verildi. Batum'dan sonra Hatay yitiriliyordu. Fakat o günün koÅŸulları altında elde edilen büyük kazançtı. Çünkü Türkiye iki büyük cepheyi tasfiye etti. Ä°ki büyük ülke tarafından resmen tanındı. Kaldı ki Hatay üzerinde Türkiye haklarından vazgeçmeyecekti. 1923 yılında Adana'ya gelen Atatürk, burada kendisini siyah bayrakla karşılayan Hatay temsilcilerine "40 asırlık Türk yurdu yabancı eline bırakılamaz." diyerek, kurtuluÅŸ için söz vermiÅŸ ve sözünü 15 yıl sonra yerine getirmiÅŸtir.