LOZAN

     Mudanya'daki baÅŸarılarını gördüğü Ä°smet PaÅŸa'yı Lozan'a da göndermeye karar veren M. Kemal PaÅŸa, önce Ä°smet PaÅŸa'nın DışiÅŸleri Bakanı olmasını saÄŸladı. 2 Kasım'da da Meclis'te yapılan oylama sonucu Ä°smet PaÅŸa,Lozan'a gidecek Türk Heyetinin BaÅŸkanı seçildi. M. Kemal PaÅŸa Ä°smet PaÅŸa 'yı seçerken onun bütün hayatı boyunca baÅŸarılarını ve kiÅŸiliÄŸini göz önüne almıştı. Çalışkan, azimli, zeki, kültürlü, sorumluluktan çekinmeyen, giriÅŸim sahibi ve her aldığı iÅŸi baÅŸaran birisi olan Ä°smet PaÅŸa'nın Lozan'a gönderilmesi için yaptığı seçim, Ä°smet PaÅŸa'nın bundan sonraki politik hayatını da etkileyecekti.

     Ä°smet PaÅŸa Lozan'a ülkesinin geleceÄŸinin sorumluluÄŸunu omuzlarında taşıyarak gitti. Karşısında Avrupa'nın kurnaz ve tecrübeli politikacıları vardı. Ä°ngiltere'yi Lord Curzon temsil ediyordu. Konferans 20 Kasım 1922'de açıldı. Konferans'a davetçi devletler olarak Ä°ngiltere, Fransa, Ä°talya ve bundan baÅŸka Yunanistan, Yugoslavya, Japonya, Romanya, ayrıca BoÄŸazlar konusunda Sovyetler BirliÄŸi ve Bulgaristan katılıyordu. Amerika ise yalnızca bir gözlemci gönderdi. Fakat asıl sorunlar Türkiye ile Ä°tilaf bloÄŸu ve Yunanistan arasında idi. General Harrington, Mudanya'da edindiÄŸi tecrübe ile Lord Curzon'a bir mektup yollayıp, Ä°smet PaÅŸa'ya dikkat etmesini "Sert bir ceviz" ile karşı karşıya olduÄŸunu bildirmiÅŸti. Gerçekten de daha ilk gün açılışta, Ä°smet PaÅŸa takdim edilince, Ä°smet PaÅŸa elindeki nutku okumaya baÅŸladı. Konu sonra anlaşıldı. Ä°smet PaÅŸa Lord Curzon'un konuÅŸma yapacağını öğrenmiÅŸ, bunun üzerine Ä°ngiliz delegesinin konuÅŸma hakkı varsa ben de konuÅŸurum demiÅŸti. Poincare Ä°smet PaÅŸa'dan vazgeçmesini rica etmiÅŸti. Ä°smet PaÅŸa da "Lord Curzon vazgeçsin o zaman ben de vazgeçerim." yanıtını vermiÅŸti. Curzon konuÅŸma yapınca Ä°smet PaÅŸa da nutkunu okumuÅŸtu. Türkiye'nin yıllardan beri sıkıntılar çektiÄŸini, her yaÅŸta Türkün kadın, çocuk, erkek savaÅŸtığını, vatanlarını savunduÄŸunu hatırlatıp, Türkiye topraklarının dört yıldan beri yakılıp, yıkıldığını ama bütün bunlardan yılmadıklarını, istiklal aÅŸkıyla dolu bulunduklarını belirtti ve konuÅŸmasını "Efendiler, çok ıstırap çektik, çok kan akıttık. Bütün medeni uluslar gibi hürriyet ve istiklal istiyoruz." sözleriyle tamamladı. Ä°smet PaÅŸa'nın bu konuÅŸmasını Curzon ve Mussolini alkışladılar.

     Ä°tilaf Devletleri Lozan'ı Birinci Dünya Savaşı sonrası olayı gibi görüp Türkleri yenik bir ulus gibi kabul etmek istiyorlardı. Oysa Türkiye silahının hakkıyla düşmanlarına üstünlüğünü kabul ettirmiÅŸti. Ä°smet PaÅŸa zafer kazanan bir ülkenin temsilcisi olarak, Türkiye'nin tam bağımsızlığından ve ulusal sınırlarından ödün,vermemek için kararlıydı. Ä°tilaf Devletleri'nin karşısında, Osmanlı Devleti'nin ezik devlet adamları yoktu. Ulusal inanç ve iradenin temsilcisi olan kararlı, sert, akıllı, yılmak bilmeyen yeni bir Türk devlet adamı vardı ve daha ilk günden durum anlaşıldı. Lozan'da altı yüz yıllık Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu'nun hesabı görülecekti. Türkiye'nin, tam bağımsızlık tezini bilen Fransa da ÅŸimdi Ä°ngiltere'nin yanında yer aldı. Fransa'nın bu tutumu Ä°smet PaÅŸa'yı çok ÅŸaşırttı, ama yıldırmadı. Curzon ise, dizginleri elinden bırakmayıp, Orta DoÄŸu'da ülkesinin itibarını Türkiye'nin zararına yeniden canlandırmak istiyordu. Paris'e uÄŸrayan Curzon, Ä°ngiltere ile Fransa iÅŸbirliÄŸini saÄŸlamıştı. Ä°talya ÅŸimdi, özellikle ekonomik konularda Ä°tilaf bloÄŸuna katıldı. Türkiye ile Ä°tilaf Devletleri arasında BoÄŸazlar, Musul, Kapitülasyonlar ve Osmanlı Borçları ve Türkiye ile Yunanistan arasında azınlıklar ve Patrikhane sorunları vardı. BU sorunları çözmek için üç komisyon kuruldu ve çalışmalar baÅŸladı.

     BoÄŸazlar konusu tartışılırken, Sovyet temsilcisi Çiçerin de görüşmelere katıldı. Çiçerin BoÄŸazlar konusunu Türk-Sovyet iliÅŸkileri ve Misak-ı Milli çerçevesi içinde ele alarak Türkiye'yi destekledi. BoÄŸazların savaÅŸ gemilerine kapalı ve BoÄŸazların savunulmasının Türkiye'ye ait olması gerektiÄŸi konusunda Sovyetler ile Türkiye aynı görüşü paylaşıyorlardı. Ä°smet PaÅŸa müttefiklerin isteklerini tartışmayı kabul edince Türk-Sovyet iliÅŸkisi gerginleÅŸti. Türk-Sovyet dostluÄŸu Ä°ngiliz tehlikesine karşı kurulmuÅŸtu. Oysa Türkiye batıya kendini kabul ettirmek istiyordu. Sovyetlere yaklaÅŸmak tehlikeli olabilirdi. Türk-Ä°ngiliz iliÅŸkilerini sertleÅŸtiren önemli konu Musul idi. Türkiye Musul'un coÄŸrafi ve nüfus bakımından Türkiye'nin bir parçası olduÄŸunu ileri sürerken, Ä°ngiltere özellikle petrol ve stratejik önemi dolayısıyla burayı Türkiye'ye bırakmak istemiyor ve bu sebeple burada yaÅŸayan Kürtleri de el altından kışkırtıyordu. Türkiye Kürtlerle Türklerin aynı soydan geldiÄŸini binlerce yıllık kültür birliÄŸi ve din birliÄŸi ile kardeÅŸ olduÄŸunu belirtti. Fakat Ä°ngiltere bunu ciddiye almadı. Türkiye'nin üstünde durduÄŸu en önemli konuların başında Kapitülasyonlar geliyordu. Türkiye'yi batının açık pazarı haline sokan Kapitülasyonların bütünüyle kaldırılmasını isteyen Türkiye'nin karşısında Fransa baÅŸta olmak üzere müttefikler birleÅŸtiler. Osmanlı borçlarının ise yalnızca Türkiye'nin payına düşeni ödemeyi kabul eden Türkiye'den müttefikler, bütün borçları ve Duyun-u Umumiye'nin tatlı karlarının devamını istiyorlardı. Azınlıklar konusunda ise Venizelos Patrikhane'yi de ileri sürdü. Türkiye, Yunanistan'ın Türkiye'de yaptığı tahribatın 4 milyar Frank olduÄŸunu belirtip tazminat isteyince Venizelos, Yunan Ordusu'nun Anadolu'ya Ä°tilaf Devletleri'nce ve onların çıkarları için çıkartıldığını ileri sürdü.

     Sorunlar Türkiye'nin haklarını tanımak istemeyen Müttefiklerin Türk isteklerini reddetmesi yüzünden çözülemedi. Ä°smet PaÅŸa 20 Aralık 1922'de Ankara'ya yolladığı raporda "Konferansın bir bunalım sonunda kesilmesi olasılığına karşı hazırlıklı bulunmak." gerektiÄŸini bildirmiÅŸti. Fevzi PaÅŸa her olasılığa karşı orduların ileri harekata hazırlanmasını bildirdi. BaÅŸkomutan da alınan bu önlemleri yerinde buldu. BoÄŸazları kapatmak ve Musul üzerine yürünmesi için gerekli önlemler alındı. M. Kemal yeni bir savaÅŸ istemiyordu. Fakat Türkiye'nin, kanla kazandığı haklarını da bırakmamakta kararlıydı. Türkiye barış için beklemeyi kabul etmiÅŸti. Fakat Türkiye'nin tam bağımsızlığını kabul eden bir barış olmayacak ise savaÅŸa devama kararlıydı. M. Kemal PaÅŸa 5 Ocak 1923'de Ä°smet PaÅŸa'ya yolladığı telgrafta orduları denetlemek için geziye çıktığını belirtip kendisine güç verdi. Fakat görüşmeler Ocak ayı sonunda çıkmaza girdi. Ä°ngiltere Musul konusunda direniyordu. DiÄŸer devletleri Türkiye'nin isteklerine razı etmek mümkündü. Ä°ngiltere ile anlaÅŸmak için Musul'dan vazgeçmek gerekiyordu. Bu durumda anlaÅŸma olmadı. Konferans 4 Åžubat'ta dağıldı. Konferans'ta anlaşılan tek konu, Türkiye ile Yunanistan arasında 30 Ocak'ta imzalanan sivil rehinelerle, asker tutsakların geri verilmesi oldu.

     Ä°smet PaÅŸa Romanya üzerinden Türkiye'ye döndü. Romanya'da iken 6-7 Åžubat gecesi yaptığı açıklamada, Türkiye'nin barış için elinden geleni yaptığını ve dünya kamuoyunun bunu takdir edeceÄŸine inandığını belirtti. EskiÅŸehir'de M. Kemal ile buluÅŸan Ä°smet PaÅŸa 20 Åžubat'ta Ankara'ya vardı. Bakanlar Kurulu'ndaki görüşmelerden sonra 20-24 Åžubat tarihlerinde Meclis'te gizli oturumlarda konu ele alındı. Muhalifler Ä°smet PaÅŸa'yı, Meclis'te açıklama yapmadan M. Kemal ile buluÅŸtuÄŸu için sert bir dille eleÅŸtirip, Misak-ı Milli'ye ihanet ettiÄŸini, hatta Ä°ngilizlerden rüşvet aldığı yolunda çirkin iddialar ileri sürdüler. M. Kemal olaya müdahale ederek Ä°smet PaÅŸa'nın yanında yer aldı. Meclisteki hava aşırı derecede gerginleÅŸmiÅŸti. Sonunda 8 Mart'ta Ä°smet PaÅŸa'nın imzasıyla müttefik devletlere Türkiye'nin önerileri bildirildi. Türkiye'nin notasını Londra'da toplanarak inceleyen Müttefikler ile anlaşılması üzerine, Konferans'ın 23 Nisan'da yeniden toplanması kararlaÅŸtırıldı.

     Bu arada 17 Åžubat 1923'te Ä°zmir'de Ä°ktisat Kongresi toplandı. 4 Mart'a kadar süren bu kongre resmi olmamakla beraber ilk Türk Ä°ktisat Kongresi idi. Kongre M. Kemal PaÅŸa'nın nutku ile açıldı. Bu kongrede kabul edilen esaslar Türkiye'nin liberal bir ekonomik düzene yöneleceÄŸini gösteriyordu. Bu kongrenin ekonomik yönü ilerde ayrıca ele alınacaktır. Fakat özellikle Lozan görüşmelerinin kesildiÄŸi bir tarihte toplanan kongre de Türkiye'nin liberal ekonomik sisteme gireceÄŸi izlenimini yaratması batılılar üzerinde etkili oldu. Türkiye'nin Sovyetlere kaymayacağı güveni gelmeye baÅŸladı.

     Ulusal Mücadele için toplanmış bulunan T.B.M.M., görevinin son bulduÄŸunu kabul ederek dağılma kararı aldı ve 16 Nisan'da dağıldı.


     Lozan'ın Ä°kinci Evresi

     Ä°smet PaÅŸa Lozan'a ikinci kez gittiÄŸinde Ä°ngiltere'yi Curzon'un yerine gelen Sir Horas Rambold, Fransa'yı General Pelle temsil ediyordu. Konferans 23 Nisan 1923'de toplandı. Konferansın siyasi konuları daha kolay çözülürken, ekonomik ve mali konular yine sert tartışmalara yol açtı. Ä°ngiliz temsilcileri, Yunanistan'ın savaÅŸ tazminatı ödemesinde ısrar eden Ä°smet PaÅŸa'ya karşı, Anadolu'ya saldırttıkları Yunanistan'ın avukatlığını, biraz da suçluluk kompleksi ile ileri boyutlara kadar götürüyordu. SavaÅŸ tazminatı konusu Ä°smet PaÅŸa ile BaÅŸbakan Rauf Bey'in de arasını açtı. Aralarında geçen diÄŸer yazışmalar iyice sertleÅŸince, M. Kemal duruma müdahale etti. Yunanlılar tamirat borcu için KaraaÄŸaç Bölgesi'ni Türkiye'ye bırakmaya razı oluyordu. Fakat Türkiye bu kadarla yetinmek istemiyordu. Ä°smet PaÅŸa'nın karara varamadığı konularda M. Kemal PaÅŸa yardımcı oldu. Ä°smet PaÅŸa 20 Temmuz'da M. Kemal PaÅŸa'ya bir telgraf çekerek, "Her dar zamanımda hızır gibi yetiÅŸirsin. Dört beÅŸ gündür çektiÄŸim acıyı tasavvur et. Büyük iÅŸler yapmış ve yaptırmış adamsın. Sana baÄŸlılığım bir kat daha artmıştır. Gözlerinden öperim pek sevgili kardeÅŸim, aziz ÅŸefim." teÅŸekkür etti. Tarafların uzun tartışmaları ve sert mücadeleleri sonunda 24 Temmuz'da antlaÅŸma imzalandı. M. Kemal, Ä°smet PaÅŸa'ya kutlama telgrafı çekti. Türkiye'nin büyük kentlerinde 101 pare top atılarak barış kutlandı. "Barış", Türk Ulusu'nun yüz yıllarca özlemini çektiÄŸi kavram. Tam bağımsız Türk Devleti bu barış ile bütün dünya tarafından kabul olunuyordu.


     Lozan AntlaÅŸması'nın Hukümleri

     Ã–n sözünde, devletlerin bağımsızlık, egemenlik haklarına saygılı olunmasına uyulması ilkesinin yer aldığı Lozan AntlaÅŸması'nın hükümleri oldukça geniÅŸtir. Bu hükümleri "Sınırlar, Azınlıklar, Kapitülasyonlar, Borçlar, BoÄŸazlar, SavaÅŸ Tazminatı" gibi esaslar altında toplayarak özetleyebiliriz.

     * Sınırlar:

     * Suriye Sınırı: 20 Ekim 1921 tarihli Ankara AntlaÅŸması'nın esaslarına göre kabul edildi.

     * Irak Sınırı: Irak sınırı ve Musul sorunu Lozan'da çözülemedi. Bu anlaÅŸmazlık Türkiye-Ä°ngiltere arasında dokuz ay içinde çözümlenmek üzere antlaÅŸmanın sonrasına ertelendi.

     * Batı Sınırı: Yunanlılarla olan sınır Misak-ı Milli'ye göre çözüldü. KaraaÄŸaç savaÅŸ tamiratı olarak Yunanistan tarafından Türkiye'ye verildi. On iki Ada Ä°talya'da kaldı. Ä°mroz ve Bozcaada Türkiye'ye verildi. DiÄŸer Ege Adaları Yunanistan'da kaldı.

     * Azınlıklar:

     Azınlıklara Türkiye'nin egemenliÄŸi ile baÄŸdaÅŸmayan haklar verilmedi. Türk vatandaşı olanların kanunlar önünde eÅŸitliÄŸi kabul edildi. Türkiye'deki Rumlar ile Yunanistan'daki Türkler mübadele (Takas) edilecekti. Yalnız Ä°stanbul'daki Rumlar ile Batı Trakya'daki Türkler mübadele dışında bırakılacaktı.