Artuklular (1101-1409)   
 
 

       Kültür ve sanatıyla iz bırakmış uzun ömürlü beyliklerden biri Artuklu BeyliÄŸi'dir. OÄŸuzların Döver boyundan ünlü bir Türkmen Beyi olan Artuk Bey, Anadolu'nun fethi sırasında büyük hizmetler görmüştü. Fakat, TutuÅŸ'la SüleymanÅŸah'ın arasındaki savaÅŸta TutuÅŸ'tan yana olarak savaşı ona kazandırmış ve SüleymanÅŸah'ın intiharına sebep olmuÅŸtu. TutuÅŸ, Artuk Bey'in yardımına karşılık olarak onu Kudüs valisi yapmıştı. Ölüm yılı olan 1091'e kadar bu görevde kaldı.

       Artuk Bey ölünce Kudüs Fatımî'lerin eline geçti.Fakat Artuk Bey'in oÄŸulları Sökmen ve Ä°l-Gazi, Selçuklu hükümdarı tarafından kendilerine verilen bölgelerde beylikler kurdular.
Artuk Bey'in oğulları tarafından kurulan bu beylikler üç kol halinde gelişti.

1. Hısn Keyfâ ve Âmid,
2. Mardin ve Meyyâfârıkîn,
3. Harput'da
Üç kol halinde hüküm sürmüş bir Türkmen sülâlesidir.

        Artuk Bey önce Sultan Alp Arslan'ın hizmetinde bulunmuÅŸ ve Malazgird savaşına da iÅŸtirak etmiÅŸti 1071 Anadolu'nun Türklere açılmasında rol oynayan emîrler arasında Artuk Bey de bulunuyordu. Daha sonra Artuk Bey, Sultan Melikşâh tarafından kendisine iktâ edilen Huvân'a çekildi. Ahsâ ve Bahreyn Karmatîlerini itaat altına almak görevini baÅŸarıyla sonuçlandırdı. Artuk Bey'in bir süre sonra Sultan Melikşâh'a küskünlüğü, Suriye Selçuklu Meliki TutuÅŸ'un hizmetine girmesine yol açtı. TutuÅŸ da ona Kudüs ve havalisinin valisi yaptı (1085-6).

       Artuk Bey 1091 yılında bu ÅŸehirde öldü. Ancak oÄŸulları Sökmen ve Ä°lgazî Kudüs'ü muhafaza edemediler. Emîru'l-cüyûş Efdal kumandasındaki bir Fâtımî ordusu kırk günlük bir kuÅŸatmadan sonra ÅŸehri aldı (1098).

       Mu'în ed-Dîn Sökmen, Cezîret-i Ä°bn Ömer sahibi Çökürmüş tarafından kuÅŸatılan Musul hâkim Mûsâ'nın yardımına koÅŸtu ve bu hizmetine karşılık 10.000 dinar ve Hısn Keyfâ kalesini aldı. Böylece Sökmen, Artukluların "Hısn Keyfâ ve Sökmeniyye" denilen ilk ÅŸubesini kurmuÅŸ oldu (1102). Eyyûbî hükümdarı Melik Kâmil önce Âmid'i sonra da Hısn Keyfâ'yı zabt ederek Artukluların Hısn Keyfâ kolunu ortadan kaldırmıştı (1231-2).

       Necmeddîn Ä°lgazî Nisan 1105'de BaÄŸdad ÅŸahneliÄŸinden azledildikten sonra Mardin'e gelerek bu ÅŸehre hâkim olmuÅŸ ve burada Artukluların "Mardin veya Ä°lgaziyye" denilen ÅŸubesini kurmuÅŸtur (1108). Ä°lgazî yavaÅŸ yavaÅŸ bu bölgedeki Selçuklu topraklarına hâkim oldu, 1117'de Haleb'i ele geçirdi. Beraberinde Bitlis ve Erzen hâkimi Togan Arslan'ın bulunduÄŸu 20.000 kiÅŸilik ordu ile harekete geçerek Tell Afrin savaşında Antakya persi Roger'in kumandası altındaki Haçlılara karşı büyük bir zafer kazandı (1119). Bunu Tell Danis'de Kral II. Baudouin'e karşı kazanılan takip etti. Selçuklu sultanı Mahmûd ise Ä°lgazî'ye Meyyâfârıkîn ÅŸehrini iktâ etmiÅŸti (1121). Daha sonra Mardin Artukluları bazan Eyyûbîlere bazan da Tükriye Selçuklularına tâbi olarak varlığını sürdürdü. Kara Arslan el-Muzaffer (1260-1292) ise, MoÄŸolların hâkimiyetini kabûl ederek barış yaptı.

       O bu sayede hanedanın devamını saÄŸladığı gibi Mardin ÅŸehrini de bir felaketten kurtarmıştı. Bu kolun son hükümdarı Melik el-Sâlih Mardin'i müdüfaa edemeyeceÄŸini anlayınca bu ÅŸehri Karakoyunluların reisi Kara Yûsuf'a teslim etti (1409). Bu suretle Artuklular Devleti sona erdi.

       Artukluların üçüncü kolu 1185 yılında Harput ve havalisinde kurulmuÅŸsada fazla uzun ömürlü olmamıştı.Sultan I. Alâ ed-Dîn Keykubâd 1234 yılında Harput'u zabtederek, Artukluların bu koluna son vermiÅŸti.Artuklular büyük Türkmen kitlelerine dayanan bir Türk devleti idi. Bu sebepten millî teÅŸkilât ve ananelerini muhafaza etmiÅŸlerdi. Alp, Ä°nanç, Kutlug gibi eski Türkçe unvanları kullanmakla da bu ananelerini koruduklarını göstermiÅŸlerdir.
Artuklular devlet anlayışında eski Türk hukukuna göre devletin hanedanın ortak malı olduğu görüşün de uyguladılar. İlgazî ve Belek gibi kudretli şahsiyetlerin mevcudiyeti Artuklu Devleti'nin siyâsî birliğini sağlayabilmiş, aksi takdirde ayrı beylikler halinde hükün sürmüşlerdir.

       Artuklu hükümdarları gerek Müslüman ve gerekse hristiyan halka adâletle hizmet etmiÅŸler, idareleri altındaki ülkelerde düzen ve emniyeti saÄŸlamışlardı. Ayrıca ticarî ve iktisadî hayatın geliÅŸmesine büyük ölçüde yardımcı oldular. Bu maksatla bazı ÅŸehirlerdeki ticarî vergileri kaldırmışlardır. Bu iktisadî geliÅŸme mimarî eserlerden de anlaşılmaktadır.
Artuklular, bir kısmı bugüne kadar mevcudiyetlerini koruyan, birçok mimarî eserler sözgelişi; külliyeler, câmiler, medreseler, hamamlar, köprüler, sivil ve askerî yapılar yapmışlardır. Onların devrinde mimarîde görülen gelişme sebiyle bugün güney-doğu Anadolu bölgesinde her önemli eser Artuklulara bağlanmak istenmektedir.

      Artuklu ülkesindeki Meyyâfârıkîn, Âmid ve Mardin gibi ÅŸehirler birer ilim ve kültür merkezi haline gelmiÅŸti. Bu hanedana mensup hükümdarlar ilim ve sanat adamlarını himâye etmiÅŸler, bunun neticesinde de onlar adına bazı eserler yazılmıştır.