XV, asırda ÅŸair Enverî tarafından "Düstûr-Nâme"de hayatı destanlaÅŸtırılmış bir ÅŸiir diliyle anlatılan Gazi Umur Bey, Türk teÅŸebbüs ve kabiliyetinin mükemmel örneklerinden biridir.Ä°zmir, 1076'da Türkiye devletinin kurucusu Anadolu Fâtihi I. Süleyman Şâh tarafından fethedilmiÅŸti. Çaka Bey'e verilen Ä°zmir, bu Türk beyinin büyük deniz proje ve teÅŸebbüslerine sahne oldu. Umur Bey, 2,5 asır sonra bu proje ve teÅŸebbüsleri tekrar ele almıştır. Bizans, 1097'de Ä°zmir'i de Ä°znik ve Batı Anadolu gibi Türkler'den geri aldı. Åžu halde Ä°zmir'de ilk Türk hâkimiyeti, ancak 21 yıl sürmüştür. Ä°ÅŸte AydınoÄŸlu Umur Bey, 1320'de Ä°zmir'i tekrar fethetmiÅŸtir. Åžu suretle 223 yıl daha Ä°zmir, Hıristiyanlar'da kalmıştır.

      28 ekim 1344'te bütün Avrupa devletlerinin birlikleri tarafından desteklenen Rodos'taki Saint-Jean Şövalyeleri, Ä°zmir'i bastı; AydınoÄŸulları'nın tersane ve donanmalarını yaktı. Liman, Şövalyeler'in eline geçti. Fakat yukarı kale, Türkler'in elinde kaldı. Bu suretle ÅŸehir, "Müslüman Ä°zmir" ve "Gâvur Ä°zmir" diye ikiye bölündü ve 1403'ün ilk günlerinde Timur'un Şövalyeler'i kovmasına kadar tam 59 yıl bu vaziyet devam etti.

      Umur Bey, Avrupa siyaset âlemine faal bir ÅŸekilde iÅŸtirak etti. 1328-29'da, yanında Cüneyd Bey'in babası Ä°brahim Bahâdır Bey olduÄŸu halde, Bozca Ada'ya çıktı. 1330'da Gelibolu yarımadasına ayak bastı. 1332'de 75 gemisi ile Semendirek adasını bastı ve Batı Trakya'da Gümülcine'ye asker çıkardı. Gene aynı yıl, 250 parçalık büyük bir donanma ile Adalar, AÄŸrıboz ve Yunanistan'a asker çıkardı ve ilk defa Ege denizini doÄŸudan batıya geçmiÅŸ, Yunan karasında, Attika'ya ayak basmış oldu. 1333'te 170 parça donanma ile Mora'ya çıktı. 1333'te SaruhanoÄŸlu Süleyman Bey'le müttefikan Yunanistan'a ve Mora'ya sefer yaptı. 1336'da Foça'da Ä°mparator Kantakuzinos'la buluÅŸtu. 1338'de tekrar Yunanistan'a ve Ege Adaları'na sefer yaptı. 1339'da Eflâk yani Romanya seferine çıktı ve bu suretle Balkanlar'ın kuzeyine kadar eriÅŸti. 1342'de Girit ve Kıbrıs sahillerini vurdu. 1345'te Makedonya'ya asker çıkardı; bu seferde, müttefiki SaruhanoÄŸlu Süleyman Bey, ÅŸehit düştü.     

       OsmanoÄŸulları, Süleyman PaÅŸa ile kardeÅŸi I. Murad, ÅŸehit AydınoÄŸlu Umur Bey'le ÅŸehit SaruhanoÄŸlu Süleyman Bey'in izlerini adım adım takip etmiÅŸler ve onların teÅŸebbüslerini taçlandırmışlardır. Bulgaristan krallığı ile baÅŸa çıkmaktan âciz kalan Bizans imparatoru Ä°oannis Kantakuzinos, Umur Bey'den imdat istemiÅŸti. Umur Bey, 32 harb gemisi ve 29.000 askerle Avrupa kıt'asına ayak bastı. Dimetoka'yı Bulgarlar'dan alıp müttefiki Ä°mparator'a verdi. Ertesi yıl, 1342'de Ä°mparator, rakibi Paleologoslar'a karşı tekrar Umur Bey'den yardım istedi ve bu suretle Türk hükümdarını, Bizans'ın dahilî iÅŸlerine karıştırmış oldu. AydınoÄŸlu, Rumeli'ne geçip Ä°mparator'a istediÄŸi yardımı yaptı. Bunlar, Müslüman Türkler'in Rumeli'ne ilk ayak basışlarını teÅŸkil eder.       

        1348'de Gâvur Ä°zmir'i Şövalyeler'den geri almak istiyen Umur Bey, kalenin önünde düşman tarafından ÅŸehîd edildi. Onun ÅŸehâdeti, Rumeli'ndeki projelerini yarıda bıraktı. Bıraktığı yerden, OsmanoÄŸlu Åžehzade Süleyman PaÅŸa devam etmiÅŸtir. Daha 1344'te Ä°mparator, tekrar Umur Bey'den yardım istediÄŸi zaman, AydınoÄŸlu, Ä°zmir meslesiyle uÄŸraÅŸmakta olduÄŸundan, müttefiki Ä°mparator'a OsmanoÄŸlu Orhan Gazi'ye baÅŸ vurmasını tavsiye etmiÅŸti. Donanması Haçlılar tarafından yakıldıktan sonra Umur Bey, komÅŸuları MenteÅŸeoÄŸulları, SaruhanoÄŸulları, KarasıoÄŸulları'ndan tedarik edebildiÄŸi gemilerle acele yeni bir donanmaya sahip olmuÅŸtu. Bu donanmayla Gelibolu yarımadasına çıktı, Vardar vadisini taradı. Bulgar kuvvetlerini yok etti. Batı Anadolu Türk Beylikleri, yani OsmanoÄŸulları, AydınoÄŸulları, MenteÅŸeoÄŸulları, SaruhanoÄŸulları ve KarasıoÄŸulları, müttefikan takibine muvaffak oldukları siyaset yüzünden büyük baÅŸarı kazanmışlardır. Bunlardan OsmanoÄŸulları'nın donanmaları yoktu; ancak 1345'ten sonra KarasıoÄŸulları'nın pek de ehemmiyet arzetmiyen deniz kuvvetlerine sahip oldular. Fakat Aydın ve MenteÅŸe donanmaları çok güçlüydü ve Ege Denizi'ne hâkimdi.

       Ankara Savaşı'nda (1402) Osmanlıları maÄŸlûp eden Tîmûr tarafından ülkelerin kendilerine iade edilen beylikler arasında AydınoÄŸulları da bulunuyordu. Bu devrede en çok Cüneyd Bey (1405-1426) faaliyetleri ile dikkati çekmektedir. Cüneyd Bey fetret devrinde Osmanlı ÅŸehzâdeleri arasında saltanat mücadelelerine katıldı. Onun bu davranışı beyliÄŸin sonunu hazırlayan sebeplerden biri oldu. Neticede Osmanlı sultanı II. Murad'ın gönderdiÄŸi bir ordu AydınoÄŸulları BeyliÄŸi'ni ortadan kaldırdı (1426).

       AydınoÄŸullarından bazı sanat eserleri zamanımıza kadar mevcudiyetlerini korumuÅŸtur. Bunlardan en önemlileri Mehmed Bey'in yaptırdığı Birgi'deki Ulu Câmii ile Selçuk'da 1374'de yapılan Ä°sâ Bey Câmii'dir.