DaniÅŸmendliler (1092-1178)   
 
 

       Anadolu'da fetihlere memur edilen Gazi Ahmed Bey, Türkmenlere hocalık, öğretmenlik yaptığı için "DaniÅŸmend" lâkabı ile anılıyordu. DaniÅŸmend Gazi Ahmed Bey, Kızılırmak ve YeÅŸilırmak dolaylarını ele geçirmiÅŸti. Emir DaniÅŸmend'in Bizanslar ile bir savaÅŸta ölen Battal Gazî (öl. 740)'nin neslinden geldiÄŸi söylendiÄŸi gibi, onun Anadolu fâtihi Sultan Süleymân b. Kutalmış'ın dayısı olduÄŸu da rivayet edilmektedir. 1086'da SüleymanÅŸah ölünce gücünü arttırdı. I. Kılıçarslan'ın Haçlılarla yaptığı SavaÅŸlara katılarak baÅŸarı gösterdi. Antakya Prensi Bohemond'u esir aldı ve Malatya'yı ele geçirdi. Bu prensin serbest bırakılmasını isteyen Kılıçarslan'la arası açıldı ve aralarında savaÅŸ çıktı. Bu savaÅŸta Gazi Ahmed Bey yenildi ve 1106'da öldü 

        Bu Türkmen hanedanının kuvvet merkezi aslında, Kuzey Anadolu'da Tokat, Amasya ve Sivas çevresinde idi.. Ancak DaniÅŸmend'in asıl adının Taylu olduÄŸu ve hocalık yaptığı biliniyor. Buna göre Emîr DaniÅŸmend 1080 yılında Sivas'a gelmiÅŸ ve hiçbir mukavemetle karşılaÅŸmadan burada yerleÅŸmiÅŸti.

        Daha sonra YeÅŸilırmak havzasında fetihlerde bulundu, Niksar'ı muhasara ve zabtetti (1097'den önce). Emîr DaniÅŸmend Anadolu'daki emîrler arasında mücadelelerden yararlanarak devletinin hudutlarını geniÅŸletmiÅŸ, Haçlı Seferleri'nin baÅŸlaması ile batıdan gelen bu yeni düşmana karşı çetin mücadelelere katılmıştır. Türkiye Selçuklu sultanı I. Kılıç Arslan, Ä°znik önünde doÄŸuya çekildikten sonra, Haçlılara karşı Emîr DaniÅŸmend ve Kapadokya Emîri Hasan ile birleÅŸtiler. Bu müttefik Türk ordusu 1 Temmuz 1097'de Darylaeum (EskiÅŸehir) civarında Haçlılara karşı savaÅŸa tutuÅŸtu, fakat Türkler ağır kayıplar vererek çekilmek zorunda kaldılar.

       Haçlıların ulaÅŸamadıkları yerlerde DaniÅŸmendliler faaliyetlerini sürdürdüler ve 1098 yılında Bayburt'u aldılar. 1101yılında muhtelif batılı prenslerin idaresindeki üç büyük Haçlı ordusu peÅŸpeÅŸe Anadolu'ya girdi. Emîr DaniÅŸmend, Haçlılara karşı I. Kılıç Arslan ile birleÅŸerek onları periÅŸan etti. DaniÅŸmend Gazî bu zaferlerden sonra derhal Malatya'nın üzerine yürüyerek orayı zabtetti (1103). DaniÅŸmend Gazî 1106 yılında öldü.

       Yerine oÄŸullarından Emîr Gazî geçti. I. Kılıç Arslan ise DaniÅŸmend'in ölümünden yararlanarak Malatya'yı ele geçirmiÅŸti (1105). Ancak Türkiye Selçuklularının bu üstün durumu I. Kılıç Arslan'ın ölümüne kadar sürdü (1107). Emîr Gazî Selçuklu ÅŸehzâdelerinin taht kavgalarına karışmış ve bu ÅŸehzâdelerden damadı olan Mes'ûd'u destekleyerek, onun Konya'da sultan olmasını saÄŸlamıştır (1116). Daha sonra 1127'de Kayseri ve Ankara'yı zabtetti. Böylece Emîr Gazî, Sultan Mes'ûd'un arazisi dışında, Fırat'dan Sakarya kaynaklarına kadar uzanan Orta ve Kuzey Anadolu'ya hâkim oluyor ve DaniÅŸmendliler Anadolu'daki devletlerin en kudretlisi haline gelyordu.

       Emîr Gazî daha sonra Çukurova'ya girerek Ermeni Leon'u itaate mecbur ediyordu (1131). Bizanslılar, Haçlılar ve Ermenilere karşı zaferleriyle Türk-Ä°slâm dünyasında haklı bir şöhret ve hürmet kazandı. Bu sebeple BaÄŸdad Halîfesi el-MüsterÅŸid ve Büyük Selçuklu sultanı Sencer onun "melik" unvanını tasdîk etmiÅŸlerdi. Yerine geçen oÄŸlu Melik Muhammed de Haçlılar ve Ermeniler ile savaÅŸtı. Melik Muhammed'in ölümü ile (1142), DaniÅŸmend Devleti'nin temelleri taht mücadeleleriyle sarsılırken, Anadolu'da üstünlük yavaÅŸ yavaÅŸ Selçuklulara geçiyordu. Muhammed'in oÄŸulları ile kardeÅŸleri arasında taht mücadeleleri baÅŸladı. KardeÅŸi Yağı-basan Sivas'da kendisine hükümdar ilân ederken, öteki kardeÅŸi Ayn ed-Devle, Elbistan ve Malatya'da aynı yolu takip etmiÅŸti. oÄŸlu Zû'n-Nûn ise Kayseri'yi aldı.
Böylece bir müddet için Danişmendlilerde birbirine rakip üç şube meydana çıktı.

       DaniÅŸmendlilerin üçe bölünmesi Türkiye Selçuklu sultanları için bulunmaz bir fırsattı. Bu durumdan yararlananların başında II. Kılıç Arslan geliyordu. O, muhtelif zamanlarda Sivas ÅŸubesinin iÅŸine karıştı. Nihayet 1169'da Kayseri ve Zamantı'yı zabtetti. Zû'n-Nûn, Suriye'de Atabeg Nûr ed-Dîn Mahmûd'un yardımı ile tekrar Anadolu'ya döndü ve Sivas ÅŸehri ile DaniÅŸmendli ülkesinde hüküm sürmeÄŸe baÅŸladı. Ancak Nûr ed-Dîn Mahmûd'un ölümü II. Kılıç Arslan iyi bir fırsattı. Zû'n-Nûn'u ortadan kaldırmak için önünde artık hiçbir engel kalmamıştı. Derhal harekete geçerek DaniÅŸmendlilere ait Sivas, Tokat, Niksar ve Amasya gibi ÅŸehirleri zabtetti (1175). Zû'n-Nûn ise Bizans imparatoruna sığındı.
Malatya'da ise 1162'de ölen Zülkarneyn'in üç oğlu arasında anlaşmazlık mevcuttu. Bunlardan Nâsır ed-Dîn Muhammed, bir süre II. Kılıç Arslan'ın vassalı olarak hüküm sürdü.

       Daha sonra II. Kılıç Arslan 1178'de Malatya'ya giderek, DaniÅŸmendlilerin burada hüküm süren koluna da son verdi ve böylece Anadolu'nun birliÄŸini saÄŸlamış oldu. Bundan sonra DaniÅŸmendli ailesine mensup emîrlerin bir kısmı Selçukluların hizmetine girdiler.
Danişmendlilerin XII. yüzyılda yaptıkları câmiler orijinal şekilleri ile zamanımıza kadar gelmemiştir. Onlara ait oldukları tespit edilen birkaç câmi, medrese ve kümbet vardır. Câmilerden; Niksar Ulu Câmii, Kayseri Ulu Câmii, Kayseri Kölük Câmii ve Sivas Ulu Câmii değişiklikler ve ilavelerle zamanımıza kadar gelmiştir. Danişmendlilerden Yağı-basan biri 1151-2'de Tokat'da, öteki 1157-8'de Niksar'da olmak üzere iki medrese yaptırmıştır. Danişmenlilerden zamanımıza altı kümbet (türbe) kalmıştır. Bunlardan hanedanın kurucusu Emîr Danişmend'e nisbet edilen türbe Niksar'dadır ve ötedenberi bir ziyaretgâh kabul edilmektedir.