DOÄžU CEPHESÄ°
Elviye-i Selase (Üç Sancak)
 


     Brest Litowsk AntlaÅŸması'ndan sonra, Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu 1878'de Ruslar'a kaybettikleri Batum, Kars, Ardahan'ı, plebisit yapılarak elde etme hakkını kazandı. Türk ordusu Nisan-Temmuz 1918 arasında Batum'dan Bakü'ya kadar olan yerlere girdi. Osmanlı Devleti buraları ele geçirir geçirmez Elviye-i Selase'de (Batum, Kars, Ardahan) plebisit yaptırdı. 14 Temmuz'da yapılan plebisitte 87.084 kiÅŸiden 84.124'ü Osmanlı Devleti lehinde oy kullandı. Fakat bu topraklar uzun süre elde tutulamadı. Mondros AteÅŸkesi hükümleri gereÄŸince Türk kuvvetleri 1914 sınırlarına çekilerek buraları terk ettiler. Türk ordusu buradan çekilirken milis örgütler kurmuÅŸtu. "Milli Şüra" adını alan bu örgütlerin en etkilisi Kars'taki Ä°slam Åžurası idi. 5 Kasım 1918'de kurulan bu örgüt 17 Ocak 1919'da bir kongre toplayıp "Cenub-i Garbi Kafkas Hükümet-i Muvakkate-i Milliyesi" adındaki Kağızman, IÄŸdır, ÅžavÅŸat, Nahcıvan, Ordubad ÅŸehir ve kasabaları içine alan bu Hükümetin ağır silahları olmayan küçük bir ordusu da vardı. 13 Ocak 1919'da Kars'a giren Ä°ngilizler önce bu hükümete dokunmadılar. Fakat bir süre sonra Ermeni isteklerine uyan Ä°ngilizler, Geçici Hükümet'in Ermeniler'in geri dönmesini red etmesi ve Ä°ngiliz isteklerine karşı koyması üzerine 12 Nisan 1919'da CihangiroÄŸlu Ä°brahim Bey Hükümeti'ni dağıttılar üyelerini Malta'ya sürdüler. Bütün bölgenin yönetimine el koyacaklarını ilan ettiler. Fakat gerçekte yönetimi Ermeniler'e teslim ettiler. Ermeniler Erzurum ve Van'a kadar uzanan yerleri de istemeye baÅŸladılar Yörede inceleme yapmaya gelen General Harbord 22 Eylül 1919'da M. Kemal ile görüştü. Ermeni ve Ä°ngiliz iddialarının asılsızlığını gördü.


     Ermeni Harekatı

     B.M.M. nin açılışını izleyen tarihte bir yandan iç ayaklanmalar ülkeyi sarsarken, diÄŸer yandan 22 Haziran'da Yunan ordusu saldırıya geçerek Bursa'yı aldı. Batıda bu geliÅŸmeler sürerken, DoÄŸu'da da Ermeni saldırıları tehlikeli boyutlara ulaÅŸmıştı. Ermeniler Paris Barış Konferansı'na da baÅŸvurarak Türkiye'de 2.100.000 Ermeni bulunduÄŸunu ileri sürerek "Altı Vileyet"e ek olarak, Adana, Mersin, Ä°skenderun, Sivas, Tokat, Amasya, Trabzon ve hemen bütün DoÄŸu Anadolu'yu içine alan toprakların kendilerine verilmesini istemiÅŸlerdi. Mondros AteÅŸkesi'nden sonra 9. Ordu kaldırılınca 15. Kolordu kurulmuÅŸtu. Kolordunun Komutanı Kazım Karabekir PaÅŸa Ermeni saldırıları karşısında, Kars-Bakü yolunu açmak, Ermenilerin Ä°slam halka yaptıkları zülmü durdurmak ve Ermenilerin saldırısına fırsat vermeden Elviye-i Selasiye'yi (Kars, Ardahan, Batum) ele geçirmek için hazırlıklara baÅŸladı. Ä°stanbul'un iÅŸgali ve DoÄŸu'nun Ermeniler'e verileceÄŸinin duyulması üzerine buradaki Kürt aÅŸiretleri, Karabekir'e baÅŸvurarak "Din ve vatan uÄŸrunda açılacak mücadeleye katılamaya hazır olduklarını." bildirdiler.

     Ermeniler'in müslümanlara karşı zulmü her geçen gün artıyordu. Bu sırada Kızılordu, Denikin ordusunu yenmiÅŸ ve Kafkasya yolu açılmıştı. Kızılordu'nun buraları iÅŸgali an meselesi idi. Bunun üzerine M. Kemal PaÅŸa Karabekir'e düşüncesini sordu. Karabekir, fazla beklemeden Brest Litowsk'ta çizilmiÅŸ sınırlara kadar olan yerlerin (Kars, Ardahan, Batum) hemen iÅŸgali gerektiÄŸi yanıtını (28 Mart 1920) verdi. Bu sırada Ermeni konusu Paris ve San Remo'da gündeme gelmiÅŸti. Fakat Ä°ngiltere, konuyu eskisi kadar desteklemiyordu. A.B.D. BaÅŸkanı ise Ermeni mandası yanlısıydı. General Harbord bunun için 59.000 askere ve 750 milyon dolara ihtiyaç olduÄŸunu bildirmiÅŸti. Büyük devletlerin Ermeni sorununu gündeme getirdiÄŸi bir sırada T.B.M.M. Ermeniler'e taarruz edilmesinin zararlı olacagını düşündü ve Kazım Karabekir'e saldırıyı ertelemesini bildirdi. Fakat Kızılordu'nun Kafkasya'ya girmesi üzerine T.B.M.M. Hükümeti taarruza karar verdi ve 9 Haziran 1920'de DoÄŸu illerinde kısmi seferberlik ilan edildi. 15. Kolordu Komutanlığı, DoÄŸu Cephesi Komutanlığı'na çevrildi ve yetkileri geniÅŸletildi. Bu sırada (15 Haziran) Sovyet Hariciye Komiseri Çiçerin'in mektubu geldi. Ruslarla baÅŸlayan iyi iliÅŸkilerin bozulmaması için Ermeni harekatı yine ertelendi. Sovyetler BirliÄŸi ile görüşmelere giden Bekir Sami Bey Çiçerin'le görüştü. Çiçerin Kars, Ardahan, Batum'un Ermenilere geri verilmesini istedi. M. Kemal PaÅŸa Misak-ı Milli sınırlarını parçalayan bu öneriyi geri çevirdi. Ermeniler de 12 AÄŸustos'tan itibaren Oltu bölgesinde saldırıya geçip,Türk halka zulme baÅŸladılar. Türk ordusuna da saldırmaktan çekinmiyorlardı. Durumu 23 Eylül'de T.B.M.M.'ne yazan Kazım Karabekir 27 Eylül'de karşı taarruza geçeceÄŸini belirtti. Ermeniler zaten 24 Eylül tarihinde genel taarruza baÅŸlamışlardı. Türk ordusu 28 Eylül sabahı karşı taarruza baÅŸladı. 29 Eylül'de Sarıkamış kurtarıldı. Fakat Sovyetlerin alacağı durumun beklenmesi için ileri harekat durdu. Sovyetler eski görüşlerinde ısrar edince, M. Kemal, Misak-ı Milli'den ödün verilmeyeceÄŸini bildirdi.

     21. Ekim'de de Karabekir PaÅŸa'nın isteÄŸi kabul edilerek, Ermeni ordusunu yok etmesi izni verildi. 28 Ekim'de yeniden taarruza baÅŸlayan Türk ordusu 30 Ekim'de Kars'ı geri aldı. Ermeni ordusu çok ağır bir yenilgiye uÄŸratıldı. 1.100 ölü ve 1.500 esir verdiler ve ağır silahlarını bırakmak zorunda kaldılar. Misak-ı Milli sınırlarına ulaÅŸan Türk ordusu ilerleyiÅŸini durdurdu. Ermeni siyasi varlığını ortadan kaldırmak amacında olmayan Türkiye, TaÅŸnakların gücünü kırarak hedefine ulaÅŸmıştÅŸ. Gümrü'yü de terk eden Ermeniler barış istemek zorunda kaldılar ve 17 Kasım'da AteÅŸkes kabul edildi. Gümrü'de baÅŸlayan görüşmeler sonunda 3 Aralık 1920'de Gümrü AntlaÅŸması imza edildi. T.B.M.M.'nin ilk askeri baÅŸarısı sonucu ilk anlaÅŸması olan Gümrü ile Kars, Sarıkamış, Kağızman, Rulp ve IÄŸdır yeniden Türk topraklarına katıldı. Bu sırada B.M.M. Hükümeti Gürcistan'a bir nota vererek, Ardahan, Artvin ve Batum'un Türkiye'ye bırakılmasını saÄŸladı.

     Bu antlaÅŸmanın imzalanması ile Türkiye DoÄŸu Cephesinde üstün geldi. Barışın saÄŸlanmasıyla, bu cepheden önemli sayıda asker, silah ve cephane Batı Cephesi'ne taşındı. 5 Aralık 1920'de Ermeni Hükümeti SovyetleÅŸtirilince, burada Sovyetler egemen oldular. Sovyetler barış antlaÅŸmasının deÄŸiÅŸtirilmesini istiyorlardı. Ankara bunu kesin bir ÅŸekilde red etti. Öyle görülüyordu ki, bu cephede kesin barış henüz saÄŸlanmış deÄŸildi. Sovyet istekleri, Ermeni isteklerinden farksız olduÄŸu için Türk-Ermeni sorununun yerini, Sovyetlerin Ermenistan'ı ele geçirmesinden sonra Türk-Sovyet sorunu aldı ve Moskova AntlaÅŸması'na kadar sürdü.