ÇOK PARTİLİ DÖNEME GEÇİŞ
 


      Savaşın sonlarına doÄŸru ve savaÅŸ sonrasında tüm dünyada özellikle de Avrupa'da esmeye baÅŸlayan özgürlük ve demokrasi rüzgarları iktidardaki CHP'yi de etkilemiÅŸ, partinin baskıcı yönetiminden yakınan, daha çok özgürlük ve demokrasi isteyen güçlü bir muhalefet hareketi ortaya çıkmıştı. CumhurbaÅŸkanı Ä°nönü'nün hoÅŸgörülü tutumu da bu hareketi yüreklendiriyordu.

      Önceleri başını Fuat Köprülü ile Adnan Menderes'in çektiÄŸi bu muhalefet hareketinin içerisinde Atatürk'ün son BaÅŸbakanı Celal Bayar ile Refik Koraltan da vardı. Bu dört milletvekili tarihe "Dörtlü Takrir" olarak geçen ünlü önergelerini CHP Meclis Grubu'na verdiler. Önergelerinde parti tüzüğünün ve bazı yasaların deÄŸiÅŸmesini istiyorlardı. Ä°steklerinin geri çevrilmesi üzerine Bayar, CHP'den ve milletvekilliÄŸinden istifa etti. Menderes, Köprülü ve Koraltan ise parti disiplinine uymadıkları gerekçesiyle CHP'den ihraç edildiler. Bayar, Menderes, Köprülü ve Koraltan 7 Ocak 1946'da Demokrat Parti'yi (DP) kurdular. Yeni bir partinin kuruluÅŸu tek partinin baskıcı yönetiminden bıkmış olan toplumda büyük sevinç ve ilgi uyandırdı. Demokrasinin ve liberal bir ekonomi anlayışının sözcülüğünü yapan DP, kısa sürede hızla büyüdü. 1946 seçimlerinde Meclis'e girmeyi, 14 Mayıs 1950 seçimlerinde ise tek başına iktidara gelmeyi baÅŸardı. Böylece Türkiye'de tek parti dönemi sona ermiÅŸ, ilk kez halkın oyu ile iktidar deÄŸiÅŸikliÄŸi gerçekleÅŸmiÅŸ oldu.

      DP, 1954 seçimlerinde oylarını daha da artırarak iktidarını perçinledi, 1957 seçimlerinde oy kaybına uÄŸramasına raÄŸmen 27 Mayıs 1960'a kadar iktidarını sürdürdü.

      DP, on yıllık iktidarı süresince, ekonomiye ve halkın yaÅŸamına elle tutulur bir canlılık getirdi. Ekonomi geniÅŸledi, halkın kazancı arttı, çok sayıda köy yol, su ve elektriÄŸe kavuÅŸtu. Yeni alanlar tarıma açıldı, makineli ziraat baÅŸladı, ticaret hızlandı, sanayileÅŸme doÄŸrultusunda önemli adımlar atıldı. Yabancı sermaye ve ticaret sermayesini sanayiye yöneltme sürecine girildi. Ä°nönü zamanında benimsenmeye baÅŸlanan Amerika ile yakın iÅŸbirliÄŸi, DP iktidarı döneminde dış politikaya yeni boyutlar getirdi. Missouri zırhlısının Ä°stanbul'u ziyareti (1946), "Truman Doktrini" ve "Marshal Planı"nın uygulamaya konması ile Amerika'dan ilk askeri ve ekonomik yardımların gelmeye baÅŸlaması, Ä°nönü'nün bu doÄŸrultuda attığı temelleri saÄŸlamlaÅŸtırmıştı. DP iktidarı döneminde Türkiye Kore Savaşı'na katıldı, NATO'ya üye oldu (1952), yabancı sermaye yatırımları ve yabancıların petrol aramaları teÅŸvik edildi.

      1954'ten itibaren DP iktidarının halktan aldığı destek zayıflamaya baÅŸladı. Bunun baÅŸlıca nedeni, dış piyasalardaki elveriÅŸli konjonktürün sona ermesi ve ekonomide bozulma belirtilerinin ortaya çıkmasıdır. Hızla büyüyen enflasyon, özellikle büyük kentlerdeki sabit gelirlilerin, asker ve sivil bürokrasinin maddi durumunu sarsmıştı. Halktaki hoÅŸnutsuzlukla birlikte muhalefetin ve basının eleÅŸtirileri de sertleÅŸmiÅŸti. Bu eleÅŸtiriler karşısında iktidarın soÄŸukkanlılığını yitirdiÄŸine iÅŸaret eden tedbirler alındı. Ä°nönü'nün yurt gezilerinde karşılaÅŸtığı engeller, basını kontrol altında tutmak için baÅŸvurulan yöntemler ve "Tahkikat Komisyonu"nun kurulması ile birlikte, ülkede yaygın rejim tartışmaları baÅŸgösterdi. Ãœniversite gençliÄŸi sokaklara döküldü. Sıkıyönetimin ilan edilmesiyle daha da gerginleÅŸen ortamda, Silahlı Kuvvetler 27 mayıs 1960 sabahı yönetime el koydu.