SANAYÄ° 
 


      Milli Mücadelenin sonucunda, Ä°stanbul, Ä°zmir ve Adana'da hurda bir durum arz eden birkaç dokuma fabrikası ile Ä°stanbul'da harap bir askeri fabrika, ülkenin sanayi gücünü oluÅŸturuyordu. Kalkınmak için sanayileÅŸmek bir zorunluluktu. Sanayi kuruluÅŸlarını teÅŸvik ve koruma amacıyla, 1927 yılında çıkarılan TeÅŸvik-i Sanayi Kanunu, sanayinin tanımını yapmakta ve sınıflara ayırmaktaydı. Her grup, kanunun getirdiÄŸi muafiyetlerden taşıdığı önem derecesinde faydalanmaktadır. TeÅŸvik-i Sanayi Kanunundan faydalanılarak memlekette bazı sanayi kuruluÅŸları kurulmuÅŸtur. Ayrıca, 1929 yılından itibaren, yüksek gümrük tarifeleri uygulama imkanı, memleket sanayiini dışarının rekabetinden koruyarak geliÅŸtirilmiÅŸtir.

      Bu dönemde devlet, temel tüketim ve ara malları alanında ithal ikamesi saÄŸlamak amacıyla üç beyaz ve üç siyah projesine öncelik vermiÅŸtir. Un, ÅŸeker, pamuklu üç beyazı: kömür, demir ve akaryakıt da üç siyahı temsil ediyordu. Bu temel malların yurt içinde üretilmesi ile hem döviz tasarrufu saÄŸlanacak, hem de dışa karşı bu maddeler için bağımlılık kalmayacaktı.

      Devlet bu dönemde, doÄŸrudan sanayi yatırımlarına hemen hemen hiç iltifat etmemiÅŸ, faaliyetini daha çok insan yetiÅŸmesine, eÄŸitime ve altyapı yatırımlarına yöneltmiÅŸ, sanayinin özel teÅŸebbüs tarafından yaratılabileceÄŸini varsaymıştır. Bunun için de özel sermaye yatırımlarını teÅŸvik edici tedbirlere baÅŸvurmuÅŸtur.

      1931 yılında iktidar partisi CHP, özel sektör giriÅŸimlerinin ülke kalkınmasında yetersiz kalması sonucu, programına devletçiliÄŸi almış, hazırlık ve çalışma devresinden sonra, 1. BeÅŸ Yıllık Sanayi Planı'nı 1934 yılından itibaren uygulamaya koymuÅŸtur.

      Ancak, 1. BeÅŸ Yıllık Sanayi Planı'nın uygulanmasından önce, çok önemli düzenlemeler yapmış ve yeni birtakım müesseseler kurulmuÅŸtur. 1933 yılında, Devlet Sanayi Ofisi ile Türkiye Sanayi Kredi Bankası kaldırılarak bunların yerine Sümerbank kurulmuÅŸtur. Sümerbank'ın faaliyetlerinin ana amacı, özel sektör sanayiinin kredi ihtiyaçlarını karşılamak olmakla beraber, esas görevini sanayi planının uygulanması teÅŸkil etmiÅŸtir. Sümerbank, aynı zamanda daha sonra kurulan diÄŸer devlet kuruluÅŸlarına da örnek olmuÅŸtur.

      1935 yılında yeraltı kaynaklarının araÅŸtırılması için Maden Tetkik Arama Enstitüsü (MTA), elektrik enerji kaynaklarının deÄŸerlendirilmesi için Elektrik Ä°ÅŸleri Etüd Ä°daresi (EÄ°E), maden ve elektrik iÅŸletmelerini kurmak ve iÅŸletmek amacıyla Etibank kurulmuÅŸtur.

      1. BeÅŸ Yıllık Sanayi Planı'nda tekstil sanayii, kendir-kesen sanayii, demir-çelik sanayii, sömikok fabrikası, porselen-çini sanayii, sudkostik, klor, suni ipek, selüloz ve kağıt tesisleri, ÅŸeker sanayii, süngercilik ve gül sanayileri yer almıştır. Planın uygulanmasına 1934 yılında baÅŸlanmış, planda öngörülen tesisler beÅŸ yıl içinde tamamlanarak iÅŸletmeye açılmıştır. Yine bu devrede planda yer almayan askeri fabrikaların modernizasyon ve geniÅŸletilmesine de devam edilmiÅŸtir. 1933-1938 yılları, Türk sanayiinin ilk ve planlı kuruluÅŸ safhasıdır. Planlı kalkınma, teknik alanda iÅŸ gücü yaratmış ve toplum yaÅŸantısına büyük ölçüde etki yapmıştır. Özellikle toprağın verimini artıracak olan tekniÄŸin tarıma uygulanmasının, bütün bir endüstri hayatının geliÅŸmesi ile mümkün olabileceÄŸini de ortaya koymuÅŸtur.