BoÄŸazköy (HattuÅŸaÅŸ) Örenyeri 
 


      BoÄŸazköy (HattuÅŸaÅŸ) örenyeri, Çorum Ä°li'nin 82 km. güneybatısında yer almakta olup Ankara'ya uzaklığı ise 208 km'dir. Hitit devletinin eski çekirdek bölgesinin merkezinde bulunan BoÄŸazköy (HattuÅŸaÅŸ) örenyeri Budaközü Çayı vadisinin güney ucunda, ovadan 300 m. yükseklikteki sayısız kaya kütleleri ve daÄŸ yamaçlarının bölünmesiyle çevrili olarak kuzey ve batıda derin yamaçlarla sınırlandırılmıştır. Åžehir kuzeye doÄŸru açık olup kuzey kısmı dışında diÄŸer kısımları surla çevrilidir.

      HattuÅŸaÅŸ örenyeri ilk kez 1834 yılında Charles Texier tarafından gezilmiÅŸ ve dünyaya tanıtılmıştır. Bu kalıntılarla Hitit devleti arasında ilk kez bir baÄŸ kuran kiÅŸi Sayce'tır. Bu zamana kadar Hitit'lerin merkezinin Suriye olduÄŸu sanılmaktaydı. 1882'de Carl Human, Otto Puchstein ile BoÄŸazköy'e birlikte gelmiÅŸ ve ilk kez toplu bir plan çalışması yapmıştır. Halen Pergamon Müzesinde bulunan Yazılıkaya'nın kalıplarını da çıkarmışlardır. E. Chantre ilk test kazısını 1893-1894'te gerçekleÅŸtirmiÅŸ, 1905 yılında ise Makridi ve H. Winckler BoÄŸazköy'ü gezmiÅŸler ve 1917 yılına kadar devam eden kazı çalışmalarını yürütmüşlerdir. 1932 yılında ise Alman Arkeoloji Enstitüsü adına Kurt Bittel tarafından baÅŸlanılan sistemli kazılara II. Dünya savaşı sırasında bir süre ara verildikten sonra, yeniden baÅŸlanmış ve 1978 yılına kadar çalışmalar aralıksız sürdürülmüştür. 1978 yılından 1993 yılına kadar Dr. Peter Neve baÅŸkanlığında yürütülen kazı çalışmalarını, 1994 yılından itibaren Dr. Jurgen Seeher üstlenmiÅŸtir.

      BoÄŸazköy (HattuÅŸaÅŸ) örenyerinde M.Ö. III. binden itibaren yerleÅŸim görülmektedir. Bu dönemdeki küçük ve müstahkem yerleÅŸmenin Büyükkale ve çevresinde olduÄŸu tespit edilmiÅŸtir. M.Ö. 19. ve 18. yüzyıllarda AÅŸağı Åžehir'de Asur Ticaret Kolonileri Çağı yerleÅŸmeleri görülmektedir ve ÅŸehrin adına ilk kez bu çaÄŸa ait yazılı belgelerde rastlanmıştır.

      HattuÅŸaÅŸ'taki ilk geliÅŸme dönemi büyük bir yangınla sona ermiÅŸtir; bu yangının sorumlusu KuÅŸÅŸara kralı Anitta olmalıdır. Belgelere göre hemen bu tahripten sonra yaklaşık M.Ö. 1700 yıllarında yeniden yerleÅŸime açılan HattuÅŸaÅŸ 1600'lerde Hitit devletinin baÅŸkenti olmuÅŸtur; kurucusu tıpkı Anitta gibi KuÅŸÅŸara kökenli olan I. HattuÅŸili'dir.

      HattuÅŸaÅŸ baÅŸkent olduktan sonra ÅŸehrin geliÅŸmesinin en uç noktasında anıtsal bir yapılaÅŸmayla karşılaşılmaktadır; 2 km. geniÅŸliÄŸindeki ÅŸehir saray, tapınak ve mahalleleriyle M.Ö 13. yüzyıldaki haline kavuÅŸmuÅŸtur. HattuÅŸaÅŸ'ın ikinci geliÅŸme döneminde imparatorluÄŸun son yıllarında hem içte hem de dışta üç önemli Hitit kralı etkin olmuÅŸtur. Bunlar III. HattuÅŸili, oÄŸlu IV. Tudhalia ve onun oÄŸlu II. Åžuppiluliuma'dır. II. Åžuppiluliuma'nın son dönemlerinde (M.Ö. 1190) ekonomik sıkıntılar ve iç karışıklıklar nedeniyle yıkılan Hitit devletinden sonra BoÄŸazköy 4 yüzyıl boyunca terk edilmiÅŸtir. Daha sonra buraya Frigyalılar (M.Ö. 8. yy. ortaları) yerleÅŸmiÅŸtir. Hellenistik ve Roma Döneminde (M.Ö. 3. - M.S. 3. yy.) HattuÅŸaÅŸ küçük surla çevrili bir beylik merkezi, Bizans Döneminde ise bir köy durumundadır.

      HattuÅŸaÅŸ'ın "Yukarı Åžehir" olarak bilinen kesimi 1 km² den daha büyük bir yüzölçüme sahip, eÄŸimli bir arazidir. Bu alan M.Ö. 13. yüzyılda Geç Ä°mparatorluk Çağında ÅŸehrin geliÅŸmesine sahne olmuÅŸtur. Yukarı Åžehir'in geniÅŸ bir bölümü yalnızca tapınak ve kutsal alanlardan oluÅŸmaktadır. Yukarı Åžehir geniÅŸ bir kavis halinde onu güneyden çeviren bir surla donatılmış olup, sur üzerinde 5 kapı mevcuttur. Åžehir surunun en güney ucunda ve kentin en yüksek noktasında bastion ile sfenksli kapı yer almaktadır. DiÄŸer dört kapıdan güney surunun doÄŸu ve batı ucunda karşılıklı Kral Kapısı ve Aslanlı Kapı yer almaktadır.

      Yukarı Åžehir'de görülen yapılaÅŸma üç evrelidir. Birinci evre ilk surların inÅŸaatı ile çaÄŸdaÅŸtır. Ä°kinci evre, surlarda görülen ilk tahribattan sonraki yeniden yapım ve tapınak kentinin son biçimini almış olması ile belli olan evredir. Son evrede ise mevcut yapılarda görülen tadilat ve tamiratlar dışında dinsel amaçlar dışında bir yeni yapılaÅŸma baÅŸlamıştır. Yukarı Åžehir'de "Mabedler Mahallesi" olarak bilinen alan sfenksli kapıdan; NiÅŸantepe ve Sarıkale'ye kadar uzanır. Bu alanda çeÅŸitli evrelere ait bir çok tapınak açığa çıkarılmıştır. Tapınak planlarının genel karakteri, bir orta avludan girilen ve birer dar ön mekân ile derin ana mekânlardan oluÅŸan kült odaları grubunun yapıyı biçimlendirmesidir. Tapınaklarda ele geçen malzemeler beÅŸ gruba ayrılmaktadır.

                1-Seramikler,
               2-Aletler,
               3-Silahlar,
               4-Kült objeleri,
               5-Yazılı belgeler.

                Yukarı Åžehir'in giriÅŸinde, Büyükkale'nin hemen önünde yer alan NiÅŸantepe ve Güneykale'de Hitit sonrası yapılaÅŸmalar dikkat çekicidir ve bu M.Ö. 7-6. yüzyıla tarihlenen Frig yerleÅŸmesidir. Hitit Döneminde bu alan topoÄŸrafyaya göre üç bölümde incelenir:

      Büyükkale'nin güneyindeki geçit (viaduct), Yukarı Åžehir'e giden yolun iki tarafında ve NiÅŸantepe'nin kuzeyinde önceden yerleÅŸilen plato ile Güneykale'nin yerleÅŸim alanı.

      Kuzey ve güney binası dışında önemli bir yapı da Batı Binası ve Saray ArÅŸividir. Büyük bir yangınla tahrip olmuÅŸ binanın yamaçta iki bodrum katı olduÄŸu düşünülmektedir. Bu iki bodrum katında yaklaşık 3300 adet bulla ve 30 çivi yazılı tablet bulunmuÅŸtur. Bullaların 2/3'ü büyük kral mühürleri taşımakta ve kronolojik listeye göre I. Åžuppiluliuma'dan HattuÅŸaÅŸ'ın son kralı ve onun torunu II. Åžuppiluliuma'ya kadar kralları temsil etmektedir. Kral mühürleri yanında kraliçe mühürleri de açığa çıkarılmıştır.

      Güneykale'deki yapılaÅŸma ise II. Åžuppiluliuma tarafından gerçekleÅŸtirilmiÅŸtir. Bu alanda geniÅŸ bir gölet ile üç ayrı noktasında üç yapı mevcuttur. Oda 1 ve 2 olarak adlandırılan ve ayakta duran iki yapıdan oda 2, göletin kuzey köşesinin batısında yer alır. Tek mekânlı olan bu oda içe doÄŸru daralarak küçülen parabol biçimli bir kubbeye sahiptir. Oda 1'de ise in situ olarak az kalıntı ele geçmiÅŸtir. Oda 2'nin duvarlarının üçü de kabartmalarla bezelidir. Karşı duvardaki ana tasvirde sola dönmüş, uzun elbiseli bir figür vardır. Yuvarlak baÅŸlığı üstünde kanatlı bir güneÅŸ kursu bulunmakta, sol elinde litus, saÄŸ elinde ise ankh motifini tutmaktadır. DoÄŸu duvarında Åžuppiluliuma'ya ait kabartma vardır. Karşısındaki batı duvarında ise hiyeroglif kitabe yer almaktadır.

      HattuÅŸaÅŸ örenyerinde Büyükkale'de yapılan kazılar M.Ö. 13.-14. yüzyılda Hitit krallarının saray yapılarını ve bunları koruyan sur sisteminin özelliklerini gün ışığına çıkarmıştır. GiriÅŸ kapısı güneybatıda olan kalenin surları, sandık duvar tekniÄŸiyle inÅŸa edilmiÅŸtir.

      Büyükkale'de bir bütün halinde saray yapısı görülmez, kazılar sonucunda ortaya çıkan farklı boyutta ve türdeki yapılar, büyük iç mekânlar, avlular ve direkli galeriler yoluyla birbirine baÄŸlanarak kale içindeki bütünü oluÅŸtururlar. Kalede arÅŸiv odaları, depo odaları, büyük kabul salonu, su kültü ile ilgili bina ve kutsal mekânlar yer almaktadır. Hitit sonrasında ise kalede Frig yapı kalıntılarına rastlanmıştır.

      BoÄŸazköy'de en önemli mimari alanlardan birisi de Büyük Mabet'tir. (1 No.lu Mabet) HattuÅŸaÅŸ'ta kuzey ÅŸehrin merkezini oluÅŸturan Büyük Mabet, Hati'nin Fırtına Tanrısı ve Arinna Åžehri GüneÅŸ tanrıçasının evi olarak yapılmıştır. Tapınak iki aditonlu olup, tapınağın çevresinde kaldırım taÅŸlı yollar, meydanlar ve bunların arkasında bu yollara açılan dört yönde depo odaları yer almaktadır. Büyük Mabet, AÅŸağı Åžehir mahallelerinden bir temonos duvarı ile ayrılmaktadır. TaÅŸ bir teras üzerine kurulan Büyük Mabet'in, kutsal bir merkez olduÄŸu kadar, ekonomik bir merkez olarak da kullanıldığı magasinlerde açığa çıkarılan büyük küplerden anlaşılmıştır. Yine mabedin doÄŸu magasinlerinde tabletlerin bulunması burada bir arÅŸivin olduÄŸunu da ortaya koymuÅŸtur.

      Büyük Mabetin etrafı ikinci derecede önem taşıyan yapılarla çevrilmiÅŸtir. Bunlardan en önemlisi yamaç evidir. Büyüklüğü, planı ve çok katlı oluÅŸuyla dikkat çekmektedir.