hazarların müslümanlığı
       Ä°slam orduları hemen bütün cephelerde baÅŸarılı neticeler alarak ülkeler feth ederken Hazarlar ile giriÅŸilen savaÅŸlarda aynı neticeler alınamamıştır. Gerçi Arap orduları bazı seferlerde galip geldiler ise de toprak kazanamadılar. Halife Ömer zamanında baÅŸlayıp Harun el-ReÅŸid devrine kadar fasılalarla devam eden Arap-Hazar mücadelelerinde her iki taraf da ezici bir üstünlük saÄŸlayamamıştır.
 
       Hazarlar arasında Müslümanlığın yayılması bu karşılıklı savaÅŸların sona ermesinden sonra baÅŸlayan sulh devresinde ve bilhassa ticari münasebetlerin geliÅŸmesinden sonra gerçekleÅŸmiÅŸtir. Mervan b. Muhammed'in (737) yılında Hazar baÅŸkenti Ä°til'i zaptıyla neticelenen seferinin sonunda, Hazar hakanının Müslümanlığı kabul etmesi ÅŸartıyla ülkeyi terk edeceÄŸini bildirmesi üzerine hakan çaresiz bu teklifi kabul etmek zorunda kalmıştır. Ancak Mervan çekildikten sonra hakan sözde kabul ettiÄŸi Müslümanlığı terk etmiÅŸ olmalıdır. Çünkü IX. asrın ilk yıllarında hakan ve ailesi MuseviliÄŸi kabul etmiÅŸlerdir.
 
       Bununla beraber yapılan anlaÅŸmanın bir ÅŸartına göre Mervan, Nuh b. Sabit el-Esedî ile Abdurrahman el-Hulânî adında iki fakihi Hazarlara Ä°slam dinini öğretmeye memur ederek Ä°til'i bıraktı. Bu iki fakih az da olsa Hazarlar arasında Müslümanlığın yayılmasına hizmet etmiÅŸlerdir.
 
       X. asrın ilk yıllarında (903) eserini yazmış olan Ä°bn Rusteh, Hazar baÅŸkenti Ä°til'de çok sayıda Müslüman, mescid, imam ve müezzinler bulunduÄŸunu belirtmektedir. Ä°bn Fadlan ise bu bilgilere ilâve olarak hakanın Müslümanları himâye ettiÄŸini ve onların iÅŸlerini takip etmek için hususî memurlar tâyin ettiÄŸini bildirmektedir. Hakan ve devlet erkânının Musevi olmalarına raÄŸmen diÄŸer din mensuplarına da müsamahalı davranmaları neticesinde, X. asrın ikinci yarısında Hazar baÅŸkentinde 30 câmi ve 10.000 kadar Müslümanın bulunduÄŸu, onların davalarına iki Kadı'nın baktığı devrin kaynaklarınca ifade edilmektedir. Fakat aynı yıllarda kuzeyden gelen Rusların devamlı saldırıları Hazar Devleti'nin zayıflamasına ve daha sonra da yıkılmasına sebep olmuÅŸtur. Rus idâresine girmeÄŸi kabul etmeyen Müslümanlar diÄŸer Ä°slam ülkelerine göç etmiÅŸlerdir.
 
       Türklerden Ä°slâmiyeti kabul eden ikinci büyük grup ise Karahanlılardır.
Karahanlıların sonra üçüncü Müslüman Türk devleti, başşehri Gazne olan Gazneliler Devleti'dir. Bu devlet Sâmânîlerin kumandanlarından Alp-Tegin tarafından 963 yılında kurulmuştur.
 
        X. asrın baÅŸlarında OÄŸuzların elinde bulunan Yenikent, Huvâre ve Cend gibi ÅŸehirlerde ve ayrıca Kârlukların idaresinde bulunan bazı ÅŸehirlerde Müslüman kolonileri bulunuyordu. Bu koloniler bulundukları bölgelerdeki Türkler ile iyi münasebetler kurmuÅŸlardı. OÄŸuzlar, medenî seviyesi yüksek olan bu Müslümanlardan Ä°slam dininin esaslarını öğreniyorlardı. DiÄŸer taraftan Mâveraünnehr ve Harezm'den büyük ticari kervanların en uzak ülkelere seyâhat edebilmesi için bir Türk ile dostluk kurması gerekiyordu. Ayrıca Müslüman derviÅŸ ve ÅŸeyhlerinin de bu arada tüccarlarla birlikte Türk ülkelerine giderek Ä°slamiyeti tanıtmaya çalıştıklarını ilâve etmeliyiz.