ALİ RIZA PAŞA HÜKÜMETİ VE AMASYA PROTOKOLÜ
     Damat Ferit PaÅŸa Hükümeti'nin istifası üzerine PadiÅŸah yeni hükümeti Tevfik PaÅŸa'ya kurdurmak istedi. Tevfik PaÅŸa kabul etmeyince 2 Ekim'de Ali Rıza PaÅŸa Sadrazam olarak atandı. Ali Rıza PaÅŸa, milliyetçilerin baskısının önemini biliyordu. Mustafa Kemal PaÅŸa Ali Rıza PaÅŸa'ya Erzurum ve Sivas Kongreleri'nin kararlarına saygılı olmak koÅŸuluyla yardımcı olacağını vaadetti. Buna raÄŸmen Ali Rıza PaÅŸa, Ä°stanbul'da iyi niyetli bir Hükümet bulunduÄŸunu ileri sürerek, Heyet-i Temsiliye'nin çalışmalarına gerek kalmadığını üstü kapalı bir ÅŸekilde belirtmeye çalıştı. M. Kemal PaÅŸa ile Ä°stanbul Hükümeti arasında 3 Ekim'den itibaren baÅŸlayan yazışmalarda M. Kemal Ä°stanbul Hükümeti'nin, Erzurum ve Sivas Kongreleri kararlarına baÄŸlı olmasını, Ulusal Meclis toplanana kadar hükümetin önemli kararlar almamasını, Barış Konferansı'na Temsil Heyeti'nin güvenini kazanmış kimselerin gönderilmesini, Hükümet'in yayımlayacağı bildirilerin kendisi tarafından görülmesini, atama iÅŸlemlerinin Temsil Heyeti'nce uygun bulunması, Genelkurmay BaÅŸkanlığı'na Cevat yada Fevzi PaÅŸa'nın getirilmesi isteniyordu. Ä°stanbul Hükümeti de bu isteklere karşı, bu isteklerin bazılarını kabul etmekle beraber, Temsil Heyeti'nin kendileriyle iÅŸbirliÄŸi yapmasını, Ä°ttihatçılıkla iliÅŸkileri olmadıklarını, seçimlerin serbest yapılacağını ve hükümet iÅŸlerine karışmayacaklarını açıklamalarını istiyordu. Ancak bütün bu yazışmalar bir sonuç vermediÄŸi için Ä°stanbul Hükümeti Anadolu'ya bir temsilci göndermeye karar verdi. Bu öneriyi yapan Salih PaÅŸa temsilci olarak görevlendirildi. Ali Rıza PaÅŸa'nın isteÄŸi üzerine, Amasya'da bir görüşme yapılması M. Kemal PaÅŸa tarafından kabul edildi.

     M. Kemal PaÅŸa Amasya'ya gitmeden önce, komutanlara iç ve dış politika konusu ile ordunun durumu hakkında fikirlerini sordu. Aldığı yanıtlar onların bu konularda yetersizliÄŸini ve bütün iÅŸlerde kendisinin karar vermesi gerektiÄŸini ortaya koyuyordu.

     M. Kemal PaÅŸa, yanında Rauf ve Bekir Sami Beylerle birlikte 18 Ekim'de Amasya'ya geldi. Salih PaÅŸa'nın gelmesinden sonra 20 Ekim'de görüşmeler baÅŸladı. Ve Sivas Kongresi'nce kabul edilmiÅŸ bulunan esaslar üzerinde görüşmeler baÅŸladı. Ve Sivas Kongresi'nce kabul edilmiÅŸ bulunan esaslar üzerinde görüşmeler 22 Ekim'e kadar sürdü. Taraflar ÅŸu esaslar üzerinde anlaÅŸtılar:

     1- Türk illerinin düşmana ÅŸu veya bu suretle terk olunmaması, hiç bir himaye ve manda kabul edilmemesi, Türk vatanının bütünlüğünün ve bağımsızlığının korunması
     2- Müslüman olmayan topluluklara Türk memleketlerinin siyasi egemenlik ve sosyal dengesini bozacak biçimde ayrıcalıklar verilmemesi
     3- Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk DerneÄŸi'nin hukuki bir kurul olmak üzere Ä°stanbul Hükümeti tarafından tanınması
     4- Ä°tilaf Devletleri ile Osmanlı Devleti arasında barışın kurulması için toplanacak konferansa Heyet-i Temsiliye tarafından da uygun görülen kimselerin gönderilmesi
     5- Osmanlı Meclis-i Mebusanı'nın Ä°stanbul'da toplanmasının güvenlik bakımından uygun olmadığı Son madde, yani meclisin Ä°stanbul dışında toplanacağı hükmü, anayasaya aykırı olacağı gerekçesiyle Ä°stanbul Hükümeti tarafından doÄŸrudan kabul edilmedi. M. Kemal PaÅŸa da ısrar etmedi.

     Amasya'da varılan anlaÅŸma ile Ä°stanbul Hükümeti Temsil Heyeti'ni resmen tanımış oluyordu. Ä°stanbul Hükümeti'nin temsilcisi, Amasya Genelgesi'nin yayımlandığı ÅŸehre getirildi ve genelgenin imzalanmasından tam üç ay sonra ulusal iradeyi kabul etti. M. Kemal PaÅŸa böylece "ulusun bağımsızlığını, yine ulusun azim ve kararı kurtaracaktır" ilkesini ilan ettiÄŸi ÅŸehirde, bütün ülkeye ve dünyaya gücünü gösteriyordu.


     ÅžEYH RECEP VE ADAPAZARI OLAYI

     M. Kemal PaÅŸa Amasya'ya gelgiÄŸi sırada Sivas'ta Åžeyh Recep adında birisi 18 Ekim akÅŸamı adamları ile Sivas Postanesi'ni basıp, silah tehditi ile Salih PaÅŸa'ya ve 19 Ekim'de de M. Kemal PaÅŸa'ya birer telgraf çekti. Salih PaÅŸa'ya baÄŸlılık dile getirilirken, M. Kemal PaÅŸa tehdit edilerek, halkın ancak PadiÅŸah'a baÄŸlı olacağı belirtiliyordu. Ä°stanbul'a çektiÄŸi telgraflarla da PadiÅŸah'a baÄŸlılıkları belirtilerek Salih PaÅŸa'nın Sivas'a gelmesi isteniyordu. M. Kemal PaÅŸa bu olaya çok önem vererek suçluların tutuklanması için Sivas ValiliÄŸi'ne emir verdi. Suçlular tutuklandıysa da Vali bu olayı fazla önemsemedi. Oysa hareket Ä°stanbul'da M. Kemal PaÅŸa'nın otoritesinin sarsıldığı biçiminde yorumlanıyordu. Sonradan anlaşıldı ki, bu olayın arkasında Ä°ngiliz Muhipler DerneÄŸi ve Sait Molla vardı.

     Ulusal Mücadele'ye karşı M. Kemal PaÅŸa'yı geri getirmek, görevinden azletmek ve son olarak tutuklatmak gibi yollarda baÅŸarılı olamayan PadiÅŸah ve Ä°ngilizler, milliyetçilere karşı yeni bir yol olarak, iç ayaklanmalar yöntemine baÅŸvurdular. Yunanlılar Batı Anadolu'yu ele geçirmiÅŸlerdi. M. Kemal PaÅŸa Anadolu'da bağımsızlık bayrağını açmış, ulusu örgütlüyordu. Ä°tilaf Devletleri'nin ise M. Kemal üzerine gönderecek yeterli askeri yoktu. Çünkü kendi kamuoyları savaÅŸtan bıkmış ve Orta DoÄŸu'da ülkelerinin yeni bir savaÅŸa girmesini istemiyorlardı. Bu durumda Ä°ngilizler PadiÅŸah ve Ä°stanbul Hükümeti aracılığı ile iç karışıklık yoluyla M. Kemal'in otoritesini ve doÄŸmakta olan ulusal iradeyi daha baÅŸlangıçta yok etmek istiyorlardı. Bu amaçla Adapazarı yöresinde birkaç kiÅŸi paralı askerler tutarak "M. Kemal PaÅŸa'nın PadiÅŸah olmasını kabul etmiyeceÄŸiz" ÅŸeklinde bir sloganla Kuva-yı Milliye'ye karşı çıktılar. M. Kemal PaÅŸa'nın Ä°stanbul Hükümeti'ni uyarması ve Ä°zmit'ten gönderilen ulusal birliklerle bu olay bastırıldı.

     Ä°stanbul'da Hürriyet ve Ä°tilaf Partisi, Askeri Nigehban Cemiyeti ve Ä°ngiliz Muhipler DerneÄŸi bir birlik kurarlarken, Ali Kemal ve Sait Molla da müslüman halkı Ulusal Mücadele'ye karşı kışkırtıyordu. Bütün bu kışkırtmaları yapanlar henüz yeterince örgütlü deÄŸildi. Fakat kısa bir süre sonra, planlı bir ÅŸekle dönüşen bu hareketler, Ulusal Mücadele'yi içten çökertebilecek kadar tehlikeli boyutlara ulaÅŸarak iç ayaklanmalar haline geldiler. Bu konudan daha sonra ayrıca söz edileceÄŸi için ÅŸimdilik bu kısa açıklama ile yetineceÄŸiz.


     KOMUTANLAR TOPLANTISI

     Osmanlı Meclis-i Mebusan'ı PadiÅŸah tarafından dağıtıldıktan sonra seçime gidilmemiÅŸti. Hükümet seçim konusunda vaadde bulunmasına raÄŸmen hiç bir çalışması yoktu. M. Kemal PaÅŸa Ä°stanbul Hükümeti ile iliÅŸkileri koparır koparmaz, 13 Eylül 1919 tarihinde seçim konusunda vali ve komutanlara bir bildiri yayımlamıştı. Ferit PaÅŸa Hükümeti'nin düşürülmesi, Ali Rıza PaÅŸa Hükümeti'nin M. Kemal PaÅŸa ile yumuÅŸak iliÅŸkiye girmesi Salih PaÅŸa ile Amasya'daki görüşmelerde Meclis'in toplanması kararlaÅŸtırılmıştı. Salih PaÅŸa, Hükümet ile Heyet-i Temsiliye arasında tam bir antlaÅŸma saÄŸlamayı vaad etmiÅŸ, olmazsa istifa edeceÄŸini belirtmiÅŸti. Fakat ne bu antlaÅŸmayı ne de sözünü yerine getirmedi. Toplanacak Ulusal Meclis'in mutlaka Ä°stanbul dışında EskiÅŸehir veya Ankara'da toplanmasını isteyen M. Kemal PaÅŸa'nın aksine, Hükümet Ä°stanbul'da toplanmasında ısrar ediyordu. Ä°ÅŸin garibi Ali Fuat PaÅŸa dışında Anadolu'daki bütün komutanlar da aynı görüşte idiler. M. Kemal PaÅŸa bu durum karşısında Sivas'ta yüksek düzeyde bir toplantı yapmaya karar verdi. 16 Kasım'da Sivas'ta komutanlar Kazım Karabekir, Ali Fuat PaÅŸalar ve diÄŸerleri, Heyet-i Temsiliye ve önemli kiÅŸiler,
     1- Millet Meclisi'nin toplantı yeri
     2- Toplantıdan sonra Temsil Heyeti'nin ve ulusal örgütün alacağı ÅŸekil ve çalışma yöntemi
     3- Paris Barış Konferansı'nın bizim için olumlu ya da olumsuz bir karar vermesi üzerine nasıl davranılacağı ÅŸeklindeki üç maddelik gündemi görüşmek üzere toplandı. ÇeÅŸitli görüşlerin tartışıldığı bu toplantıda, M. Kemal PaÅŸa düşman toplarının tehdidi altında toplanan bir meclisin hür iradesini belirtemeyeceÄŸi için Anadolu'da güvenli bir yerde toplanmasını istiyordu. Fakat kurul, Meclis'in Ä°stanbul'da toplanmasının bütün sakıncalarına raÄŸmen Ä°stanbul dışında toplanmasını Hükümet uygun bulmadığı için yurdu sarsıntıya düşürmemek amacıyla Ä°stanbul'da toplanmasını kabul etti. Önlem olarak, bütün milletvekilleri tek tek aydınlatılacak, Ä°stanbul'a gitmeden önce Trabzon, Samsun, Ä°nebolu, EskiÅŸehir, Edirne gibi yerlerde toplanacaklar, Millet Meclisi tam güvenlik içinde olduÄŸunu açıklayana kadar, Temsil Heyeti çalışmasını sürdürecek Meclis güvenlik içinde olunca Temsil Heyeti Genel Kongre'yi toplayarak Cemiyetin ileride alacağı durumu belirliyecekti. Paris Barış Konferansı olumsuz bir karar alır ve Meclis bunu onaylarsa, ulusal iradeye baÅŸvurmak için en uygun yola gidilecekti. Meclis'in Ä°stanbul'da toplanması kararından sonra M. Kemal PaÅŸa milletvekillerine verilmek üzere bir yönerge hazırladı. Bu yönergede Kuva-yı Milliye ilkelerine baÄŸlı olanların bir grup oluÅŸturması ve alınacak önlemler belirtildikten sonra "Mebusan Heyeti'nin dağıtılması ve azasının (üyelerinin) tevkif edilmesi veya Ä°stanbul'dan sürülmesi uzak deÄŸildir" denerek muhtemel tehlike dile getiriliyordu.


     GELÄ°ÅžEN OLAYLAR

     Sivaslı kadınlar Kongre sırasında etkilenmiÅŸlerdi. 18 Kasım 'da bir toplantı yaparak ülkenin düştüğü kötü durumu ve Türklere karşı yapılan haksızlıkları görüştüler. Ä°tilaf Devletleri temsilcilerine çektikleri telgrafla da, Yunanlılar'ın gösterdigi vahÅŸet, Türk topraklarının haksız yere iÅŸgal edildiÄŸi ve Avrupa ile Amerika'nın bu haksızlıklara göz yumduÄŸu belirtiliyor, kendilerinden adalet istendikten sonra da, Türk kadınının da erkeÄŸinin yanında bağımsızlık din ve namus için savaÅŸacakları belirtiliyordu. Aralık ayında "Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti"ni kuran Sivas'lı kadınlar, Ä°stanbul ve diÄŸer ÅŸehirlerde de ÅŸubeler açtılar. Gazetelerde yazılar yayınlayarak çalışmalarını sürdürdüler.

     Bu arada Ä°stanbul Hükümeti Anadolu'ya "Nasihat Heyetleri" göndererek, halkı ve yöneticileri; hükümet politikası dışına çıkmamaya, silahlı mücadeleye girmemeye çağırıyordu.

     Aynı tarihlerde DoÄŸu Anadolu'da Ermeniler saldırılarda bulunuyorlardı. Güney Anadolu'da ise Ä°ngilizler ve Fransızlar Adana'yı iÅŸgal etmiÅŸlerdi. Antep, Urfa Ocak 1919'dan beri Ä°ngiliz iÅŸgali altındaydı.

      Bu iÅŸgallerle birlikte buralara önemli Ermeni göçleri baÅŸladı ve bu sebeple buradaki Türklerin can, namus ve mal güvenlikleri kalmadı. DiÄŸer yörelerin aksine, Mondros AteÅŸkesi'nden sonra burada "Müdafaa-i Hukuk" ve "Redd-i Ä°lhak" gibi dernekler kurulmamıştır. Kilikyalılar DerneÄŸi ise varlık gösterememiÅŸti. Sivas Kongresi'ne ise bu yöreden hiç temsilci katılmamıştı. M. Kemal PaÅŸa'nın askerlikten ayrıldığını ancak iki ay sonra öğrenebilen bu yörenin, ulusal örgütlenme çalışmalarının dışında kalması, yörenin her türlü ulaşım ve haberleÅŸmenin dışında olması ve buraları iÅŸgal eden Ä°ngilizler'in iÅŸgalinin geçici olduÄŸu inancı idi. Fakat Ä°ngiltere ile Fransa arasında 15 Eylü1 1919'da yapılan anlaÅŸma ile Suriye ve Güney Anadolu, Fransız Mandasına verilince bu bölgeye Fransız yönetimi ve Fransızlar'ın yanı sıra Ermeniler yerleÅŸmeye baÅŸladı. Bu yeni geliÅŸme Temsil Heyeti'nin de dikkatini çekti. Bu tarihe kadar sorun yokken, bu yörede de yeni bir cephenin kurulması gerekiyordu. Oysa Temsil Heyeti'nin elinde düzenli yeterli askeri birlik yoktu. Temsil Heyeti yayınladığı bir bildiri ile bölgeyi üçe ayırdı. Ulusal birlik için birleÅŸilmesini, alışveriÅŸin mutlaka Müslümanlar arasında yapılmasını, güvenlik kuvvetlerinin mümkün olduÄŸunca Müslümanlardan oluÅŸmasını ve yönetimin elde bulundurulmasını önlem olarak aldı. Buradaki Kuva-yı Milliye'nin örgütlenmesi için üç subay görevlendirildi ve bunlar bölgenin örgütlenmesi için çalıştılar. Hepsi birer kahramanlık destanı olan Antep, MaraÅŸ, Urfa savunmalarını ileride ayrıca ele alacağız.