ERZURUM KONGRESÄ°
(23 TEMMUZ -7 AÄžUSTOS 1919)
 


     Amasya'da ulusal ihtilal kararları alınırken, Erzurum'da "Vilayet-i Åžarkiye Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" nin düzenlediÄŸi bir kongre toplanması için çalışılıyordu. DoÄŸu Anadolu'nun Ermenilere verileceÄŸi haberinin duyulması Damat Ferit PaÅŸa'nın, doÄŸu illerinin Ermenistan'a bırakılması konusunda yumuÅŸak ve teslimiyetçi politikası anlaşılınca, bu illerinin bütün Müslüman halkının, haklarını savunmak için Ä°stanbul'da kurulmuÅŸtu. SavaÅŸ sonrası terhis dan Cevat DursunoÄŸlu, memleketi Erzurum'da öğretmenlik yapmak için Maarif Vekaleti'ne baÅŸvurduÄŸunda "Erzurum'un mukadderatı, yani hudutlarımızın içinde kalıp kalmayacağıhenüz belli olmadığından, orada bir Dar'ül-muallimin açmaya lüzum kalmamıştır" yanıtını almıştı. Dernek merkezinden, Erzurum'da bir ÅŸube açma yetkisini alan Cevat DursunoÄŸlu Erzurum'a gelerek burada bir ÅŸube açtı. 10 Mart 1919'da kurulan Erzurum Müdafaa-i Hukuk Åžubesi hızla örgütlenmeye, çevre illerle, özellikle Trabzon'la iliÅŸki kurarak, DoÄŸu Anadolu'nun Ermenistan'a verilmesini engellemek için çalışmaya baÅŸladı.

     Tarih boyunca Anadolu'nun kapısı olan Erzurum, son yüz yılda Türk-Rus SavaÅŸları'nın en yoÄŸun geçtiÄŸi bir ÅŸehrimizdi. Erzurum'a yeni gelen Cevat DursunoÄŸlu, ÅŸehri ve çevresini şöyle anlatıyor:

     "Birinci Dünya Savaşı süresince Ruslarla yapılan savaÅŸlar dolayısıyla, köylerin çoÄŸu boÅŸtu. İçerilere göç etmiÅŸ bulunanların pek azı geri dönmüştü. Amansız kış iklimi yoksul halkı çok periÅŸan etmiÅŸti. Dört yıl çetin kış savaÅŸları yüzünden insan eti yemeye alışmış kurt sürüleri tehlike yaratıyordu. Erzurum ÅŸehri bir enkaz yığını olmuÅŸtu. SavaÅŸtan önce seksen bin nüfusu rahatça besleyen, çarşı ve pazarları kalabalıktan geçilmeyen bu sınır kentinden kocaman bir köy harabesi ortada kalmıştı. SavaÅŸ yıllarında onbinlerce insan tifüsten ve çeÅŸitli bulaşıcı hastalıklardan ölmüş, istila öncesinde eli, ayağı tutanlar muhacir olmuÅŸ, on bin kiÅŸiyi de Ermeniler çekilirken öldürmüşlerdi. Åžehirde kılıç artığı olarak üç dört bin kiÅŸi kalmıştı. Bu kadar da köylerden buraya göç etmiÅŸlerdi... Õlümden kurtulanlar ve geri dönenler, yangınlardan ve patlayan cephaneliklerin depremlerinden arta kalan eski refahlı evlerinin harabelerinde birer ikiÅŸer oda tamir ederek içine sığınmışlardı.."

     Åžehirde hiç Ermeni bulunmamasına raÄŸmen, Erzurum'un Ermenistan'a verileceÄŸi haberi Erzurumluları galeyana getirirken, Ä°zmir'in Yunanlılar tarafından iÅŸgali bütün yurtta olduÄŸu gibi Erzurum'da da bomba gibi patladı. Müdafaa-i Hukuk üyeleri hemen bir miting heyeti kurarak Erzurum ve çevresindeki yerlerde Ä°zmir'in iÅŸgalini protesto ettiler. DoÄŸu Anadolu halkı galeyana gelmiÅŸ, hak arayan sesini bütün dünyaya duyurmaya çalışıyordu. Ä°zmir'in başına gelenlerin Erzurum'un başına da gelebileceÄŸi belirtilerek önlem alınması isteniyordu.

     Çevre illerle de iliÅŸki kurarak çalışma alanını geniÅŸleten Erzurum Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, ne kadar güçlenirse güçlensin, ordunun desteÄŸi olmadan tam bir baÅŸarı saÄŸlanamayacağını biliyordu. DiÄŸer yandan Trabzon ÅŸehrinin Rumlara verileceÄŸi endiÅŸesi ile Trabzon'da kurulmuÅŸ bulunan Trabzon Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin teÅŸvikiyle Erzurum Müdafaa-i Hukuku, Erzurum'da bir vilayet kongresi toplamaya karar verdi. "Vilayet-i Åžarkiye Kongresi" sözü ilk kez, bu kongre için yapılan ön toplantılarda kullanıldı. Yine bu toplantılarda, bütün doÄŸu illerini bir fikir etrafında toplamak ve mutlaka ordu ile birleÅŸtirmek kararı alındı.Erzurum Müdafaa-i Hukuku'nun bu çalışmaları 15. Kolordu Komutanı Kazım Karabekir PaÅŸa'nın 3 Mayıs 1919'da Erzurum'a gelmesiyle büyük bir destek ve güç kazandı. Dernek bir yandan ordu ile yakın iliÅŸki içindeyken diÄŸer yandan Albayrak Gazetesi ile de propaganda yapıyordu.

     Vilayet Kongresi, sancak ve kazalardan gelen delegelerin katılmasıyla 17 Haziran 1919'da BaÅŸkan Raif Efendi'nin konuÅŸmasıyla açıldı. Alınan kararları ÅŸu iki prensipte toplamak mümkündür:

     1- Osmanlı camiasından, yani vatanından ayrılmamak için her türlü ihtimali göz önüne alarak, bu yolda hiçbir fedakarlıktan kaçınmamayı ve hiç göç etmemeyi "ilke" olarak kabul etmek.

     2- Her ne suretle olursa olsun, memleket bir Ermeni saldırısına uÄŸrarsa bunu ÅŸiddetle karşılamak ve ulusal varlığımızı son ferdin ölümüne kadar korumak Ayrıca Ermeni propagandasına karşı da on sekiz sayfalık bir broşür yayınlayarak, Kürt-Türk kardeÅŸliÄŸini, gelenek ortaklığını tarih ve bilim açısından ele alıp Ermeniler'in bölücü propagandasını çürütüyordu.

     Erzurum'da bulunan Ä°ngiliz Yarbay Rawlinson, bu çalışmaları engellemek için elinden geleni yaparken, Mondros hükümlerine dayanarak, silah ve cephaneyi Trabzon yoluyla göndermek için çalışıyordu. Fakat Kazım Karabekir PaÅŸa, kendisine bu olanağı vermiyordu.Yine bu tarihlerde A.B.D. adına "Ermenistan" sorununu araÅŸtırmak üzere General G. Harbord Heyeti Erzurum'a gelerek incelemelerine baÅŸlamıştı. Harbord'a, Müdafaa-i Hukuk'un yaptığı bir toplantıda Erzurum'un bir Türk ili olduÄŸu anlatıldı. Belediye BaÅŸkanı Zakir Bey, Harbord'a, Gez Mahallesi ve Kavak Mezarlıkları'nı göstererek ÅŸu ilginç konuÅŸmayı yaptı:

     "Åžu geniÅŸ taÅŸlıkları görüyormusun? Ä°ÅŸte bunlar Türk mezarlıklarıdır. Åžehrin öbür yanlarında da daha bunun on misli mezarlıklarımız var. Simdi iyice bak. Åžurada da da etrafı duvarla çevrilmiÅŸ küçük bir mezarlık var. O da Ermeni Mezarlığıdır. Åžimdi Ermenilerin mi, Türklerin mi daha çok olduÄŸunu anladın mı? Bunlar ölülerini yemediler ya." Bu somut kanıt Harbord'u, diÄŸer açıklamalardan daha çok etkiledi.

     Erzurum'da bu geliÅŸmeler olurken, toplanacak Erzurum Kongresi'ne M. Kemal PaÅŸa, Cemiyet ve Kazım Karabekir PaÅŸa tarafından davet edildi. DiÄŸer yandan Ä°stanbul Hükümeti de M. Kemal PaÅŸa'nın Havza ve Amasya'daki çalışmalarını öğrenmiÅŸ ve kendisini Ä°stanbul'a çağırıyordu. Amasya Genelgesi'nde, ulusal birliÄŸin saÄŸlanması için toplanacak kongrenin yeri Sivas olarak belirlenmiÅŸti. Fakat Erzurum'un davetini kabul eden M. Kemal PaÅŸa, Samsun'dan baÅŸlayan Amasya, Erzurum, Sivas üzerinden geçen ve Ankara'da B.M.M.'nin açılmasıyla noktalanan "Ulusal Ä°radeyi Egemen Kılmak" için tarihi yolculuÄŸuna Erzurum'u da katıyordu.

     M. Kemal PaÅŸa Erzurum'a gitmek üzere 25 Haziran'da Amasya'dan ayrıldı. Önce Tokat'a geldi. Bu sırada Ä°stanbul Hükümeti, Elaziz (Elazığ) ValiliÄŸi'ne atanan Ali Galip aracılığı ile yeni bir engellemeye baÅŸvurdu. Kemal Bey Anadolu'ya yolladığı yeni emirle, M. Kemal PaÅŸa'nın tutuklanıp Ä°stanbul'a gönderilmesini istedi. Ali Galip de Sivas Valisi ReÅŸit PaÅŸa'ya baskı yaparak M. Kemal PaÅŸa'yı tutuklamasını istedi. Tokat'tan ayrılmadan önce, kendisinin ayrılışından altı saat sonra çekilmek ve Sivas'a gittiÄŸini bildiren bir telgraf metni bırakan M. Kemal PaÅŸa, Sivas'a vardığında Vali'nin eline yeni geçmiÅŸti. Ali Galip'in giriÅŸimlerini bozan M. Kemal PaÅŸa, Sivaslılar'ın coÅŸkun sevgi gösterisiyle karşılandı. Burada fazla oyalanmadan Erzurum'a hareket etti.

     3 Temmuz 1919'da Erzurumlular'ın coÅŸkun sevgi gösterileri arasında Erzurum'a vardı. O'nun geliÅŸiyle Erzurum büyük bir olaya sahne oluyordu. Ä°stanbul Hükümeti'nin baskıları da bu ara iyice arttı.

     M. Kemal PaÅŸa'nın gelmesinden bir iki gün sonra bir gece,15. Kolordu'nun Komutanı Kazım Karabekir PaÅŸa, Rauf (Orbay), Erzurum Valisi Münir (Akkaya), Ä°zmit Mutasarrıfı Süreyya (YiÄŸit), Ordu MüfettiÅŸiliÄŸi Kurmay BaÅŸkanı Kazım (Dirik), Binbaşı Hüsrev (Gerede), Dr. Binbaşı Refik (Saydam) ve Mazhar Müfit(Kansu) Beyler'in katıldığı bir toplantı düzenlendi. Bu toplantıda konuÅŸan M. Kemal PaÅŸa, ülkenin içinde bulunduÄŸu tabloyu açık bir ÅŸekilde ortaya koydu:

     1- Muhasım devletler Osmanlı vatan ve Devleti'ni mahv ve taksimine karar vermiÅŸ bulunuyorlar. Bu kararlarını uygulayabilmek için de her çeÅŸit maddi ve manevi saldırıları yapmaktan geri kalmıyorlar. Hükümet muhasımların her çeÅŸit saldırı ve emirlerine miskince boyun eÄŸmekte, her çeÅŸit zillete katılmaktadır. PadiÅŸah ise ünvanı saklı ve daimi kalmak ÅŸartıyla her ÅŸeye razı bulunuyor.

     2- Ulus karanlık içinde muzdarip ve periÅŸan bir haldedir, geleceÄŸinin ne olacağını merak etmekte ve kurtuluÅŸ çaresi kabul ettiÄŸi her çeÅŸit özel tedbire baÅŸvurmakta, memleketi kurtarmak ve savunmak ümidi ile çeÅŸitli yerlerde, çeÅŸitli isimler ile dernekler kurmaktadır.

     3- Ordu, genel savaşın (Birinci Dünya Savaşı) binbir meÅŸakkatı ile yorgundur. YorgunluÄŸuna ve hatta bitkinliÄŸine raÄŸmen vatanın parçalanmak istediÄŸini görerek önleyici çareler aramakla cidden meÅŸguldür.

     4- Günün içinde üç fikir çarpışmaktadır:
     a) Galip devletlerle savaÅŸ yapamayacağımıza göre uysal fedâkar ve uyuÅŸkan hareket etmek.
     b) PadiÅŸah re çevresinde toplanmak ve düvel-i muhasamanın PadiÅŸah ve Halife için egemenlik hakkı tanıyacağı bölgede Osmanlı Devleti'ni devama gayret etmek.
     c) Osmanlı Devleti'nin paylaşılması kararlaÅŸtırıldığına göre ırk ve bölge özelliklerine önem vermek ve bu olanaktan yararlanarak yerel kurtuluÅŸ çareleri aramak. Vaziyet arz ye izah ettiÄŸim bu safhalar içinde bulunurken ne yapmak lazımdır? Sorusunu izin verirseniz ben kendi düşüncelerime göre cevaplandırayım. ArkadaÅŸlar, tek tedbir : Ulusal EgemenliÄŸe dayanan kayıtsız ÅŸartsız bağımsız bir Türk Devleti kurmak ve bu hedefe mutlaka ulaÅŸmaktır." Bu amaca ulaÅŸmak için ileride çıkacak güçlükleri ve tehlikeleri bütün açıklığıyla ve büyük bir ileri görüşlülükle belirterek sözlerine devam eder:

     "Hedefimiz bu olacaktır. Kolay degil. Ä°dealimizi gerçekleÅŸtirmek yolunda ÅŸimdiden ÅŸahıs ÅŸahıs yükleneceÄŸimiz görevler ağır, müşkül, hatta tehlikeli olacaktır. Ulusal Mücadele'de, topyekün mücadele esastır. Büyük direnmelerle hatta hıyanetlerle karşılaÅŸacağımız bir gerçektir. Ulusal Mücadele'ye atılanların mahv ve yok olması için, Saray, Hükümet, yabancılar muhakkaki ilk andan itibaren harekete geçeceklerdir. Ayrıca yer yer memleket halkının da iÄŸfal edilmesi, isyanlar,ihtilaller çıkartması ve bütün bu olumsuz hareketlerin Ulusal Müücadele aleyhine yöneltilmesi yüksek bir olasılıktır. Daha kimbilir, akla gelen ve gelmeyen ne entrikalar, ne fesatlar, ne tuzaklarla karşılaÅŸacagız. Ulusal Mücedele'yi ulusun büyük çoÄŸunluÄŸuna dayanarak süratle hızlandırmak ve organize etmek zorundayız. Memlekette ve elimizde tek tepe ve tek kurÅŸun kalıncaya kadar mücadele etmek azmimiz daima saklı kalacaktır ve kalmak zorundadır. Görüyorsunuz ki arkadaÅŸlar, yürüyeceÄŸimiz bu yol tehlikelerle, hatta ölmek ve öldürmek olasılıkları ile doludur. Sarp ve haÅŸin bir yoldur. Bu tehlikelere göğüs germeye kendisinde güç, azim, olanak ve cesaret görmeyen arkadaÅŸlarımız varsa, ÅŸimdiden aramızdan ayrılabilirler. Ancak bu saydığım tehlikeleri, olasılık ve yorgunlukları göze alabilenlerdir ki benimle iÅŸbirliÄŸini kabul etmiÅŸ olurlar." Hiçbir arkadaşı ayrılmayacak sonuna kadar O'nunla birlikte yürüyecektir. O'nu lider seçerler ve emirlerine kayıtsız ÅŸartsız uyacaklarını bildirirler. Bu yolda Atatürk'ün koyduÄŸu parola tektir. "YA ÖLÃœM YA BAÅžARI VE ZAFER."