ZARARLI DERNEKLER
 


     Azınlıkların, özellikle Rumlar'ın Ä°stanbul'a Ä°tilaf kuvvetlerinin geliÅŸinden sonra taÅŸkın davranışlarından söz etmiÅŸtik. Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu çöktüğüne göre "Büyük Yunanistan"ı gerçekleÅŸtirmek olanağı doÄŸmuÅŸtu. 1814 yılında kurulmuÅŸ bulunan "Etniki Eterya" DerneÄŸi "Megalo Ä°dea" için çalışmış ve 1829'da Yunanistan, Ä°ngiltere, Fransa ve Rusva sayesinde bağımsızlığını kazanmış ve Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu'nun çöküş döneminde her fırsattan yararlanarak topraklarını geniÅŸletmiÅŸti. Girit baÅŸta olmak üzere Ege Adaları'nı Batı Anadolu Adaları'nı ve Balkan Savaşı'nda da Selanik dahil Makedonya'nın büyük bir kısmını ele geçirmiÅŸti. Girit Adası'nı Yunanistan'a kazandıran Yunan BaÅŸbakanı Venizelos Paris Barış Konferansı'nda Ä°zmir baÅŸta olmak üzere bütün Batı Anadolu'yu Yunanistan'a katmak için uÄŸraşırken, Trakya ve "Bizans'ın eski baÅŸkenti Ä°stanbul" üzerindeki emellerini de saklamıyordu. Ä°stanbul Rumlar'ın taÅŸkınlıklarının yanı sıra, gizli Rum dernekleri kurularak "Büyük Ä°deal" için çalışmaya baÅŸladılar. Bunların en önemlisi "Mavri Mira" (Kara Gün) idi.DoÄŸrudan Yunan Hükümeti'nin maddi ve manevi desteÄŸi ile bu dernek Fener Patrikhanesi aracılığı ile büyük destek bulmuÅŸtu. Rum okullarının izci örgütlerini de emrine alan dernek, Rumlar'ı silahlandırıp tedhiÅŸ hareketleri yapıyordu. Yunan Kızıl Haç'ı ve Göçmenler Komisyonu da bu dernekle çalışmakta idiler. Ä°stanbul ve Trakya'da birçok cinayet ve ırza geçme olayları yaparak tedhiÅŸ yaratan dernek, Ege ve özellikle Anadolu'da PontusçuluÄŸu destekliyordu. Patrikhane de Ä°stanbul'un Yunanistan'a verilmesi veya uluslararası bir yönetime konmasını Lloyd George'den istemiÅŸlerdi.

     Bu derneÄŸin yanı sıra, onun desteÄŸini gören diÄŸer bir dernek "Pontus DerneÄŸi" idi. Rize'den Ä°stanbul'a kadar uzanan kıyı ÅŸeridinde (özellikle merkez Samsun-Trabzon) olan yörede bir Pontus Devleti kurmak istiyordu. Samsun yöresindeki Rumlar'ın bir bölümü daha I.Dünya Savaşı içinde askere gitmeyip silahlanarak eÅŸkiyalığa baÅŸlamışlardı. AteÅŸkes'ten sonra ise örgüt daha da güçlendi. Rusya'dan getirilen göçmenlerle de sayıları arttı. Ä°tilaf Devletleri de bunları koruduÄŸu için olaylar büyüdü. (Ä°leride bu konudan iç ayaklanmalar bölümünde ayrıca söz edilecektir).

     Azınlıkların yıkıcı çalışmaları içinde önemli bir yeri de Ermeniler alıyordu. Mondros AteÅŸkesi'nin "Altı Ermeni Vilayeti" sözu, Ermenistan kurulması için önemli bir adımdı. Birinci Dünya Savaşı içindeki "Tehcir" olayı yüzünden Ä°tilaf Devletleri'nin ilgisini ve ÅŸimdi de koruyuculuÄŸunu kazandılar. Rumlarla da iÅŸbirliÄŸi yaparak güçlenmeye çalıştılar. Yalnız Ermeniler de Trabzon üzerinde hak iddia ediyorlardı. PadiÅŸah'ın Ermeni'lerin haksızlığa uÄŸramış oldukları biçimindeki beyanatı da, onlara güç verdi. Mavri Mira ile sıkı iliÅŸki kurdular. Tehcir suçlusu ilan edilen BoÄŸazlıyan Kaymakamı Kemal Bey'in Ä°stanbul Sıkı Yönetim Mahkemesi'nce mahkum edilip, 10 Nisan 1919'da idam edilmesi Ermeni'lere umut verdi. Haklarını ileri sürerek,30 Kasım 1918'de Ä°tilaf Devletleri'ne baÅŸvurarak tam bağımsız bir Ermenistan kurulmasını ve Ä°tilaf Devletleri ve Cemiyet-i Akvam'ın himayesini istediler. Patrik Zaven Efendi de Paris ve Londra'ya giderek Ermeni sorununu görüştü. 26 Åžubat 1919'da da "Onlar Konseyi"nde Ermeni isteklerini savunarak MaraÅŸ, Kilikya, Ä°skenderun ve "Altı Ermeni Vilayeti" ile Trabzon ilinin bir kısmını da içine alan büyük Ermenistan isteklerini ileri sürdüler. Ä°tilaf Devletleri silahlı kuvvetleri aracılığı ile de tehcir edildikleri topraklara dönmek istediler. Hiçbiri bu kuvveti vermeye yanaÅŸdı. Suriye'den DoÄŸu Anadolu'ya böyle bir yolculuÄŸun sıkıntılarını Türk Ulusu'nun direnmesini göze almak gerekiyordu. Fakat BaÅŸkan Wilson Ermeniler'in savunucusu oldu. Fransız basını ise Kilikya, Ä°skenderun ve MaraÅŸ yöresinin Suriye'ye ait oldıığunu ileri sürdü. Fransız Hükümeti Kilikya ve Ä°skenderun üzerindeki isteklerini kabul etmemekle beraber, Anadolu'da nüfus üstünlüğüne sahip olduklarını ileri sürerek Barış Konferansı'na asılsız nüfus listeleri verdiler. Oysa Amerikan Ä°stihbarat Åžubesi BaÅŸkan Wilson'a 21 Ocak 1919'da verdikleri raporda, Ermeniler'in en çok bulundukları yerlerde bile ancak nüfusun % 30-35'ni oluÅŸturduklarını bildirdi. En son ve en gerçek Amerikan araÅŸtırması General Harbord tarafından 1919 yılı sonunda hazırlanmıştı. Hemen tüm DoÄŸu Anadolu'yu inceleyen Harbord, Ermenilerin hiç bir zaman çoÄŸunluk olmadığını bildirdi. Ä°ngiltere BaÅŸbakanı Lloyd George bile Ermeni isteklerini aşırı buluyordu. Buna raÄŸmen 14 Mayıs'ta Dörtler Konseyi'nin toplantısında A.B.D. Ä°ngiltere, Fransa ve Ä°talya arasında kararlaÅŸtırılacak sınırlar içinde ve manda idaresi altında, Ermeniler'in azınlıkta olduklarını bildiÄŸi Akdeniz'den Karadeniz'e uzanan ve Ermeni isteklerini kapsayan topraklar üzerinde Ermenistan kurulmasını önerdi. Ermeniler'in isteklerinin bu derece ileri gitmesinde Ä°stanbul Hükümeti'nin sorumsuz ve aciz politikasının da etkisi vardı. Ä°stanbul Hükümeti Åžubat 1919'da Osmanlı Devleti sınırları içinde Ermeniler'e özerklik, hatta bazı yerlerde nüfus mübadelesi yapmayı önermiÅŸti. Fakat Ermeniler bağımsızlık istedikleri için bunu kabul etmemiÅŸlerdi. Çünkü Osmanlı Devleti'nin çaresizliÄŸini görüyor ve isteklerini büyük devletlere kabul ettirmeye çalışıyorlardı.

     Azınlıklar içinde Yahudiler de yüzyıllar önce Ä°spanya'dan katliamdan kaçıp, kendilerine kapılarını açan Türklere karşı Rumlarla iÅŸbirliÄŸine girdiler. Bütün Yahudiler olmamakla birlikte Hahamhane, Patrikhane ile birlikte çalışıyordu. "Alyans Ä°srailit" adlı Ä°stanbullu Yahudilere ait gençlik örgütü faaliyette idi.


     TÃœRKLÜĞE ZARARLI DERNEKLER

     AteÅŸkes'in yarattığı ortam, Ä°mparatorluÄŸun dağıldığı ve Devletin ne olacağı düşüncesi, yalnızca siyasi partilerin deÄŸil, "Heyet", "Cemiyet" adı altında çeÅŸitli kuruluÅŸların da ortaya çıkmasını hazırladı. Bunlar; da siyasi partiler gibi siyasi ve hukuki iÅŸlere karıştılar. Hatta bunların içinden Ä°ngiliz Muhipleri DerneÄŸi ile Kürdistan Teali Cemiyeti'nin 1919 seçimine katılmama kararı almış olmaları pek önemli yeri olmayan Mühendisler Cemiyeti'nin ise aday göstermek istemesi bu durumu açıkça belirler. Ä°ttihatçı düşmanlığı ve Ä°.T. mensuplarının tutuklanması Hürriyet ve Ä°tilaf Partisi'ni Ä°stanbul'da güçlendirmiÅŸ ve iktidarı ele geçirmelerini saÄŸlamıştı. Fakat bu parti bu fırsatı deÄŸerlendirememiÅŸ Ä°ngiliz güdümüne girmiÅŸti. DiÄŸer küçük cemiyetler de amaç ve yöntemleri bakımından zararlı ve yararlı olmak üzere iki guruba ayrılıyorlardı.

     Birinci Dünya Savaşı içinde Ä°tilaf Devletleri Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu'nu içten yıkmak amacıyla, yaptıkları propagandalardan birisi de Kürt Devleti kurulması kıskırtmaları oldu. Kürtler tarafından bir dernek kurulması olayı 1908 yılında Ä°kinci MeÅŸrutiyetle baÅŸladı. 1908'de "Kürt Teavün DerneÄŸi" kuruldu. Kanun-u Esasi ve Osmanlıcılık ideali için çalışmıştır. Fakat savaÅŸ sonunda Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu'nun parçalandığını gören baÅŸta Seyyit Abdülkadir olmak üzere birkaç kiÅŸi, Mayıs 1919 da merkezi Ä°stanbul'da olan "Kürdistan Teali DerneÄŸi" ni kurdular. Bu dernek Kürtleri ayrı bir kavim sayarak, bu dağılma döneminde Wilson prensiplerinden yararlanarak ayrı bir devlet kurmayı amaçlamakta idi. Ä°stanbul dışında Diyarbakır, Bitlis, Elazığ illerinde de ÅŸubeleri açılmıştı. Vilayet-i Åžarkiye Müdafaa-i Hukuku Milliye DerneÄŸi ile birleÅŸmeyi kabul etmiyerek, iÅŸgal kuvvetlerine dayanmak ve bu yolla Kürt göçmenlerin yerlerine dönmesini saÄŸlamak, Kürdistan'a (Erzurum, Van, Bitlis, Diyarbakır, Harput bölgesi olup 207.000 km2 dir) Kürt memurlar atanmasını saÄŸlamak istiyordu. Bu amaçla Ä°ngiliz Yüksek Komiseri Amiral Calthrope'a 2Ocak 1919'da baÅŸ vurarak, Erzurum, Van, Bitlis, Harput, Diyarbakır ve Musul illerinin nüfusunun ezici çoÄŸunluÄŸunun Kürt olduÄŸunu ve Ankara, Konyra, Sivas, Adana, Halep illerinde de çok sayıda Kürt yaÅŸadığını ileri sürerek Ä°ngiliz mandası altına özerklik istediler. Aslen Türk olan ve Ä°ngilizler tarafindan kışkırtılan Kürtler'in istedikleri iller, Ermeni istekleri ile çatışıyordu. Binbaşı Noel Ä°ngiltere adına Barış Konferans'ında Kürtlerin istekteklerinin ihmal edilmediÄŸine dair Kürtler'e güvence vermekle görevlendirildi. Kürtler de Ermeniler gibi Ä°ngiliz çıkarları için Ä°ngiliz entrikalarına alet ediliyorlardı. ÖzellikleTürk-Kürt arasında tarihsel baÄŸlar ve din baÄŸlarının bulunuÅŸu ve DoÄŸu Anadolu'da bir Ermeni devleti'nin kurulmasının kendileri için de büyiik tehlike olması ayrılıkçı Kürtleri etkisiz bıraktı. Buna karşılık birçok aÅŸiret Mustafa Kemal hareketini desteklediler ve T.B.M.M.'ne temsilci gönderdiler.

     Zararlı bir baÅŸka dernek de, merkezi Ä°stanbul'da bulunan "Teali Ä°slam DerneÄŸi" idi. 19 Åžubat 1919'da Ä°skipli Mehmet Atıf Efendi'nin baÅŸkanlığında Ä°stanbul Medreseleri'nde görevli bazı müderrisler tarafından kuruldu. Osmanlı Devleti'nin içinde bulunduÄŸu çaresizlikten din esaslarına dayanılarak, ilmi, sosyal ve ahlaki araçlarla Saltanat ve Hilafet makamının nüfusunu kuvvetlendirmek, siyasi hayata etki yapmak istiyordu. Bu amaçla çalıştığı için Hürriyet ve Ä°tilaf Partisi'ni destekledi ve Ulusal KurtuluÅŸ Mücadelesi'ne cephe aldı. Bunun için çeÅŸitli bildirilerle Ulusal KurtuluÅŸ Mücadelesi'ne saldırdı. Özellikle Konya yöresindeki ayaklanmalarda büyük etkisi oldu.

     Yine Ä°stanbul merkez olmak üzere kurulan zararlı ve düşmanla iÅŸbirliÄŸinin en açık örneklerinden birini oluÅŸturan bir dernek te "Ä°ngiliz Muhipler DerneÄŸi" idi. AÄŸustos 1919'da kurulmuÅŸ olan bu dernek üyeleri arasında Osmanlı PadiÅŸahı ve "Halife-yi Ruyi Zemin" ünvanını taşıyan PadiÅŸah Vahdettin, Damat Ferit PaÅŸa bir çok politikacı da bulunmakta idi. DerneÄŸin baÅŸkanı Rahip Fru idi. Bu derneÄŸe göre idaresi altında milyonlarca Miislüman barındıran Ä°ngiltere "Kavm-i Necip" (Seçkin Kavim) idi. Ä°ngiltere ile Osmanlı Hilâfet ve Saltanatı arasında mevcut samimiyetin devamı ve kuvvetlendirilmesini bir beyanname ile ilan eden bu dernek, Ä°stanbul'da yirmi ve Ä°stanbul dışında da Hürriyet ve Ä°tilaf Partisi'nin desteÄŸi ile çeÅŸitli ÅŸubeler açmayı baÅŸardı. Ulusal Mücadele'ye karşı olan bu dernek, Kavm-i Necip olan Ä°ngiltere ile iliÅŸkilerini yeniden düzeltmek ve himayesini kazanmak amacıyla kurulmuÅŸtu. 1919 seçimlerinde ise Hürriyet ve Ä°tilaf Partisini destekledi. Dernek ileri gelenlerinden ikinci reis Said Molla grubu ile muhalif grubun anlaÅŸamaması üzerine 1921 sonunda da ulusal kuvvetlerin üstünlük elde etmesi sonunda silindi.

     AteÅŸkes döneminin en önemli kuruluÅŸlarından birisi de, kuÅŸkusuz Hürriyet ve Ä°tilaf Partisi idi. 21 Kasım 1911'de i.T. ye karşı kurulmuÅŸ bulunan bu parti. Ä°.T.' nin diÄŸer rakipleri ile birleÅŸmiÅŸ veya isteklerini saÄŸlamış ve bu sayede seçimlerde etkinlik kazanmıştı. Osmanlılık ve Adem-i Merkeziyet prensibini programına alan parti çalışmasını Ä°.T.'yi yıkmaya yöneltmiÅŸti. Fakat Balkan Savaşı sırasında iktidarı ele geçiren Ä°.T.'nin baskısı karşısında ve birçok üyesinin sürgün edilmesi üzerine AteÅŸkes dönemine kadar hareketsiz kaldı. Ocak 1919' da AteÅŸkes ortamından yararlanarak yeniden çalışmaya baÅŸladı. "Mesuliyet", "Peyam Sabah" ve "Alemdar" gazeteleri tarafından desteklendi. Damat Ferit PaÅŸa'nın Sadrazamlığı sırasında kendisini iktidar partisi durumunda görüp, ateÅŸkes döneminin diÄŸer zararlı dernekleriyle iÅŸbirliÄŸi yapıp seçimlerde onların desteÄŸini saÄŸlamak istediyse de kendi deyiÅŸiyle "Ä°ttihat ve Terakki Hortlağı" Müdafaa-i Hukuk karşısında yenildi. Damat Ferit PaÅŸa'nın son Sadrazamlığı ve Tevfik PaÅŸa'nın yeniden Sadrazam oluÅŸu ile tarihe karıştı.

     Bütün bunların yanısıra ateÅŸkes ve iÅŸgal döneminin Ä°stanbul ÅŸehrinde kurulan birçok dernek daha bulunmaktadır. Osmanlı Ä°lâyı Vatan, Tarik-i Salâh, Trabzon ve Havalisi Adem-i Merkeziyet Dernekleri buna örnektir. Bütün bu dernekler, Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu'nun egemenligini ve varlığını sürdüremeyeceÄŸine inanan ve baÅŸka bir devletin, özellikle Ä°ngiltere'nin koruyuculuÄŸu altında yaÅŸama ÅŸansı arayan insanlarca kurulmuÅŸlardır. Fakat hepsinin birleÅŸtiÄŸi tek nokta ise Milli Mücadele'yi boÄŸmak idi.

     Bazı aydınlar yukarıdaki dernekler gibi olmamakla beraber ülkenin kurtuluÅŸunu Amerikan Mandası'na (Himayesi) girmekle saÄŸlanabileceÄŸini umarak "Wilson Prensipleri DerneÄŸi" ni kurdular. Ocak 1919' da Halide Edip Hanım, Celaleddin Muhtar, Refik Halid , Celal Nuri, Necmeddin Sadık, Ahmet Emin gibi önemli kiÅŸilerin yer aldığı bu dernek, Ä°ngiltere'nin artık yardımı söz konusu olmayacağı için parası çok ve aramızda ciddi bir sürtüşme geçmemiÅŸ, uygar dünyanın büyük devleti A.B.D.'nin mandasını istiyorlardı. Filipinler'i bile kısa zamanda uygarlaÅŸtırmış olan A.B.D. Osmanlı Devleti'ni himayesi altına alırsa, hızla ilerleyeceÄŸinini düşünüyorlardı. Bu da diÄŸerleri gibi erimiÅŸ ve adı geçen kimseler Ulusal Mücadele'ye katılmışlardır.