Selçuk Bey
 
 

        Dukak'ın oÄŸlu Selçuk babasının ölümünden biraz sonra üstün vasıfları ile dikkati çekmiÅŸ ve Yabgu tarafından genç yaÅŸta "sü-başı" (ordu kumandanı) tayin edilmiÅŸti. Yabgu, gün geçtikçe devleti içinde durumu kuvvetlenen Selçuk'u kıskanmıştı. Selçuk ise öldürülmekten korkarak kabîlesi, yakın adamları ve sürüleri ile bulundukları bölgeden ayrılmış, Ä°slam ülkeleriyle Türk ülkelerinin birleÅŸtiÄŸi bir uç "sugûr" ÅŸehri olan Cend havâlisine gelmiÅŸti (Tahmînen 961).

        Selçuk'un Cend'e geliÅŸinin OÄŸuz Devleti'nin Kıpçaklar tarafından yıkılması ile ilgili bulunduÄŸu illeri sürüldüğü gibi, bu göçün baÅŸlıca sebebinin yer darlığı ve otluk yetersizliÄŸinden olduÄŸu da kaynaklarda belirtilmiÅŸtir. Nitekim Selçuklu göçünden bahseden kaynaklardan bir kısmı Selçuk'un emri altındaki kütlelerin, kalabalık oluÅŸları ve yerlerinin kâfi gelmeyiÅŸi yüzünden, Mâveraünnehir'e doÄŸru indiklerini tasrih etmiÅŸlerdir. OÄŸuz devletinin kışlık merkezi, Hazar ile Aral arasındaki, Yeni-kent ÅŸehrinden (bugünkü Cankent harabeleri) ayrılırken Selçuk'un beraberinde, baÅŸta Kınık boyu mensupları olmak üzere, diÄŸer OÄŸuz kütlelerinin külliyetli miktarda at, deve, koyun ve sığır getirmiÅŸ olmaları bunu teyid eder.
Bu sıralarda İslâm dîni Türk kütleleri arasında süratle yayılmakta idi.

        Yeni-kent'den uzak olmayan ve Mâverâünnehir'den göç etmiÅŸ müslümanların oturduÄŸu, Türkler ile Ä°slâm ülkeleri arasında bir sınır ÅŸehri olan Cend'e Selçuk'un geliÅŸi tarihte mühim bir çağın baÅŸlangıcı olmuÅŸtur. Birçok kalabalık Türk kitlelerinin Ä°slâmiyete girdikleri bu devirde, dinî inançlarına yabancı olmadığı ve esasen Kâşgarlı Mahmûd'a göre, ahalisinin bir kısmı Türk olan bir müslüman bölgesinde yaÅŸamak için zarurî ve ayrıca, siyasî imkânlar saÄŸlamak bakımından da lüzumlu gördüğü Ä°slâmiyeti kabûlü düşünen, böylece yeni çevrenin siyasî ve sosyal ÅŸartlarını kavramak suretiyle devlet adamlığı vasfını isbat eden Selçuk, Buhâra ve Harezm gibi civar Ä°slâm ülkelerinden din adamları istedi ve kendisine baÄŸlı OÄŸuzlar ile birlikte müslüman oldu.

        Bundan sonra kaynaklarımızda "Selçuklular" (Salçukiyân, Salâcika) diye anılan ve aynı zamanda, önce Karluklar, sonra OÄŸuzlar arasında, islâmiyete girmezden evvel dahi, siyasî bir tâbir olarak kullanıldığı anlaşılan Türkmen adı ile zikredilen bu Türk kütlesi, böylece siyasî ve sosyal yönden yeni bir hüviyet kazanmış bulunuyordu. OÄŸuz yabgusunun, yıllık vergiyi tahsil etmek üzere Cend'e gelen memurlarını, "kâfirlere haraç vermeyeceÄŸini" söyleyerek uzaklaÅŸtıran Selçuk, Ä°slâmiyet için cihâda hazır "gazi" sıfatiyle, OÄŸuz devletine karşı mücadeleye giriÅŸiyordu.

        Daha sonra da Yabgu tarafından gönderilen kuvvetlerle çarpıştı. Selçuk bu bölgede kolaylıkla tutundu ve Yabgu'nun hâkimiyetine son vererek Cend'e müstakil bir beylik kurdu.
Selçuklular Cend'de bulundukları sırada çevrede ikisi Türk (Karahanlılar ve Gazneliler) ve Sâmânîler olmak üzere üç büyük devlet var idi. Mâverâünnehr'de üstünlüğü ele geçirmek için Karahanlılar ve Sâmânîler savaş halinde idiler.

       Selçuk, Müslüman olmayan Türkler üzerine yaptığı gazâlar sonucu şöhret kazanmış ve emrindeki OÄŸuzlar ile mühim bir kuvvete sâhip olduÄŸunu göstermiÅŸti. Onun bu şöhreti Mâverâünnehr'de üstünlüğü ele geçirmeye çalışan devletlerden biri olan Sâmânîler ile anlaÅŸmasını saÄŸladı. Sâmânîler, devlet sınırlarının diÄŸer Türk akınlarına ve Karahanlılar'a karşı korunmasına karşılık Selçuklu OÄŸuzlarına Buhârâ civarındaki Nûr kasabası yöresine yerleÅŸme müsaadesi veriyordu (985-86). Bununla beraber Nûr kasabası ve civârındaki otlaklara gelenler Arslan Ä°srâil ile birlikte olan OÄŸuzlar idi. Selçuk'la beraber olanlar yine Cend civarında kalmışlardı.

      Bundan sonra Yabgu unvanı taşımakta olan Arslan'ın Sâmânî Devleti'ne yardımcı olduÄŸu görülmektedir. Arslan Yabgu kumandasındaki OÄŸuzlar ile Sâmâni ÅŸehzadesi Ä°smâil el-Muntasır, Karahanlılar karşısında baÅŸarılı savaÅŸlar yaptılar. OÄŸuzlar bu savaÅŸlardan ellerine çok ganîmet geçince Ä°smâil el-Muntasır'dan ayrılarak yurdlarına döndüler. Bu ayrılış el-Muntasır'ın Karahanlılar karşısında baÅŸarısız kalmasına ve ölümüne sebep oldu (10059). Onun ölümüyle Sâmânî Devleti'nin yeniden dirilme ümidi de kayboluyordu. Bunun neticesinde Mâverâünnehr Karahanlılar'ın, Horasan'da Gazneliler'in hâkimiyeti altına girdi.